Kesitli Süreklilik Epistemolojisi

1. ÖZNE KAVRAMININ YAPISAL ÇÖZÜMSÜZLÜĞÜ

1.1. Öznenin Akış Üzerinde Tanımlanamama Zorunluluğu

Özne kavramı, felsefi gelenek boyunca farklı adlandırmalar ve kuramsal çerçeveler altında ele alınmış olsa da, bu çeşitliliğin ardında değişmeyen bir yapısal zorunluluk yer alır: özne, saf akış ya da mutlak değişim düzleminde tanımlanamaz. Bunun nedeni tarihsel tercihler, kültürel alışkanlıklar ya da belirli metafizik kabuller değil; öznenin kavranabilmesi için zorunlu olan epistemik sabitleme ihtiyacıdır. Akışın kendisi, hiçbir noktada duraksamayan, ayrım üretmeyen ve sınır tanımayan bir süreçtir. Böyle bir süreç içinde “özne” adı verilebilecek, kendisiyle özdeş kalabilen bir birimin tespit edilmesi yapısal olarak imkânsızdır. Çünkü özne, en temel anlamıyla, kendisine atıf yapılabilen, ayırt edilebilen ve süreklilik iddiası taşıyan bir merkez varsayımını gerektirir.

Bu nedenle özne, zorunlu olarak akıştan ayrıştırılmış bir konuma yerleştirilir. Bu yerleştirme, çoğu zaman farkında olunmaksızın, akışın karşısına bir tür sabitlik noktası koyma biçimini alır. Söz konusu sabitlik, ontolojik anlamda mutlak bir durağanlık değildir; fakat epistemik düzeyde, değişimin izlenebilmesi için gerekli olan asgari referans çerçevesini sağlar. Akışın ancak bir şey “değişiyor” denebilecek şekilde kavranabilmesi için, değişmeyen ya da en azından değişimi ölçebilecek görece sabit bir konum varsayılmak zorundadır. Öznenin tanımı tam da bu noktada ortaya çıkar: özne, akışı taşıyan değil, akışa göre konumlanan bir referans merkezidir.

Bu zorunluluk, farklı felsefi sistemlerde farklı biçimlerde ifade edilmiştir. Kimi kuramlar özneyi düşünmenin tözü olarak konumlandırmış, kimi kuramlar onu deneyimin koşulu olarak tanımlamış, kimileri ise özneyi bilinç ya da benlik kavramları etrafında yeniden formüle etmiştir. Ancak bu varyasyonların tümünde ortak olan nokta, öznenin daima bir stabilite varsayımı üzerine inşa edilmesidir. Bu stabilite, akışın kendisine içkin değildir; aksine, akışın anlaşılabilmesi için dışarıdan —ya da daha doğru bir ifadeyle, akışa göre ayrıksı bir düzlemde— kurulmuş bir konumdur.

Burada kritik olan husus, bu sabitlemenin keyfi ya da ikincil bir tercih olmadığıdır. Özne kavramının kurulabilmesi için, akışın doğrudan deneyimlenmesinin askıya alınması gerekir. Akışın mutlaklığı içinde her şey eşzamanlı, eşdeğer ve ayrışmamış hâlde bulunur. Böyle bir düzlemde “ben”, “şimdi”, “burada” gibi ayrımların hiçbirinin anlamı yoktur. Özne ise tam tersine, ayrım üzerine kurulu bir kavramdır. Kendisiyle öteki arasındaki farkı, geçmiş ile şimdi arasındaki mesafeyi ve deneyim ile gözlem arasındaki ayrımı varsayar. Bu ayrımların tümü, ancak akıştan kısmi bir kopuşla mümkün hâle gelir.

Dolayısıyla özne, akışın içinde değil; akışa karşı konumlanan bir epistemik düzenek olarak düşünülmelidir. Bu düzenek, akışı durdurmaz, onu ortadan kaldırmaz; fakat akışı, kendisine göre ölçülebilir ve anlamlandırılabilir kılan bir mesafe üretir. Bu mesafe olmaksızın ne deneyimden söz edilebilir ne de deneyimi taşıyacak bir özne kavramı kurulabilir. Akışın saf hâli, özneyi imkânsız kılar; özneyi mümkün kılan şey, akışın doğrudanlığına getirilen bu zorunlu kırılmadır.

Bu noktada özne kavramının taşıdığı temel gerilim açığa çıkar: özne, gerçekliğin sürekliliğiyle doğrudan uyumlu değildir; tam tersine, bu sürekliliği kesintiye uğratarak kendisini var eder. Özne, akışın bir ürünü değil, akışın epistemik olarak askıya alınmasının sonucudur. Bu nedenle öznenin tanımı, daima bir paradoks barındırır: gerçeklik sürekli akar, fakat özne ancak bu sürekliliğin dışında, ona mesafe alarak tanımlanabilir. Bu paradoks çözülemez bir çelişki değil; bilginin ve deneyimin mümkün olmasının bedeli olarak ortaya çıkan yapısal bir zorunluluktur.

Bu çerçevede bakıldığında, öznenin akış üzerinde tanımlanamaması bir eksiklik değil; aksine, öznenin işlevinin ne olduğunu gösteren temel bir ipucudur. Özne, akışın içinde eriyen bir varlık değil; akışı görünür kılan, ona sınırlar atayabilen ve bu sayede deneyimi mümkün kılan bir konumdur. Bu konumun bedeli, akışla tam uyumdan vazgeçmektir; kazanımı ise, anlamlandırılabilir bir dünya ve bu dünyanın merkezinde yer alan bir “özne” fikridir.                                                                                                            

1.2. Özneyi Mümkün Kılan Şey Olarak Bilincin İşleyiş Prensipleri

Özne kavramının akış üzerinde tanımlanamamasının ardında yatan temel neden, öznenin kendisinden çok, onu mümkün kılan yapının—yani bilincin—işleyiş prensipleridir. Sorun, öznenin metafizik statüsünde ya da ontolojik tözünde değil; bilincin gerçeklikle kurduğu ilişkinin yapısal sınırlarında aranmalıdır. Bilinç, doğası gereği, saf akış hâlinde işleyebilen bir mekanizma değildir. Aksine, bilincin ortaya çıkabilmesi ve işlev görebilmesi için, gerçekliğin belirli biçimlerde düzenlenmiş, ayrıştırılmış ve stabilize edilmiş olması gerekir.

Bilinç, değişimin kendisini doğrudan taşıyamaz; çünkü değişim, herhangi bir ayrım noktası sunmaz. Ayrımın olmadığı yerde tanıma, tanımın olmadığı yerde kavrayış, kavrayışın olmadığı yerde ise bilinçten söz edilemez. Bu nedenle bilinç, akışı olduğu gibi almak yerine, onu belirli biçimlerde dönüştürerek içselleştirir. Bu dönüşüm, bilincin dış dünyaya keyfi bir müdahalesi değil; bilincin var olabilmesinin zorunlu koşuludur. Bilinç, ancak belirli süreklilikler, sınırlar ve sabitlikler üzerinden çalışabilir; aksi hâlde, algı ile kaos arasında ayırt edilebilir bir fark kalmaz.

Bu noktada bilincin temel işlevi netleşir: bilinç, gerçekliği olduğu gibi yansıtmaz; onu algılanabilir kılacak biçimde yeniden düzenler. Bu yeniden düzenleme, gerçekliğin içeriğini değiştirmek anlamına gelmez; fakat gerçekliğin bilince sunuluş biçimini kökten dönüştürür. Akış, bilinç düzeyinde asla saf hâliyle bulunmaz; her zaman belirli bir yapıya sokulmuş, bölümlenmiş ve istikrarlı kılınmış olarak deneyimlenir. Bilinç, bu anlamda, gerçekliğin pasif bir alıcısı değil; onun algı için uygun bir forma sokulmasını sağlayan aktif bir düzenleyicidir.

Özne kavramı tam da bu düzenleyici faaliyetin sonucunda ortaya çıkar. Bilinç, gerçekliği stabilize ettiği ölçüde, kendisini de stabilize eder. Çünkü algılayan bir merkez olmaksızın algıdan söz edilemez. Bilincin işleyişi, zorunlu olarak bir “burada” ve “şimdi” noktası üretir; bu nokta, deneyimin toplanma merkezidir. Öznenin sabitliği, bu merkezin sürekliliğinden başka bir şey değildir. Özne, bilincin gerçekliği düzenleme biçiminin yan ürünüdür; bilincin dışında, ondan bağımsız bir varlık alanına sahip değildir.

Bu nedenle özneyi anlamak için, onu bilincin üzerinde yükselen bir töz gibi ele almak yerine, bilincin nasıl çalıştığını çözümlemek gerekir. Bilinç, deneyimi mümkün kılabilmek için, gerçekliği belirli formlar altında dondurur; bu dondurma işlemi olmaksızın, deneyim akış içinde çözülür ve iz bırakmaz. Bilincin bu işlevi, çoğu zaman “doğal” ya da “kendiliğinden” gibi algılansa da, aslında son derece karmaşık ve zorunlu bir epistemik müdahaledir.

Burada belirleyici olan, bilincin istikrarsızlığa karşı geliştirdiği yapısal dirençtir. Bilinç, süreksizlikle baş edebilmek için süreklilik üretir; belirsizlikle baş edebilmek için düzen kurar; akışla baş edebilmek için sabitlik varsayar. Bu varsayımlar, bilincin hataları ya da yanılgıları değildir. Tam tersine, bilincin işleyebilmesinin bedeli olarak ortaya çıkan zorunlu koşullardır. Özne, bu koşulların somutlaşmış hâlidir.

Dolayısıyla özne, bilincin dışında bir ilke olarak değil; bilincin kendi işleyişinin içkin sonucu olarak kavranmalıdır. Bilincin gerçeklikle kurduğu ilişki, özneyi önceden varsaymaz; bilincin bu ilişkiyi kurma biçimi, özneyi üretir. Özne, bilincin gerçekliği stabilize etme çabasının kavramsal adıdır. Bu çaba ortadan kalktığında, özne de çözülür; çünkü özne, bilincin bu düzenleyici faaliyetinden bağımsız bir varoluşa sahip değildir.

Bu bağlamda öznenin sabitliği, bilincin zaafı değil; bilincin zorunlu işleyiş ilkesidir. Akışın doğrudan deneyimlenememesi, bilincin sınırı olduğu kadar, bilincin imkânıdır da. Özneyi mümkün kılan şey, bilincin bu sınıra verdiği yapısal yanıttır.                                                                                                       

1.3. Gözlem Konumu ve Epistemik Sabitleme

Öznenin akış üzerinde tanımlanamamasının bir diğer belirleyici boyutu, gözlem eyleminin yapısal koşullarıyla ilgilidir. Gözlem, çoğu zaman edilgin bir bakış ya da dış dünyaya yönelmiş nötr bir dikkat hâli olarak düşünülür; oysa gözlem, başlı başına epistemik bir konumlanma gerektirir. Bu konumlanma, değişen olguların fark edilebilmesi için, değişmeyen ya da en azından göreli olarak sabit bir referans noktasını zorunlu kılar. Gözlem, akışın içinde eriyen bir faaliyet değil; akışı fark edebilmek için akışa karşı mesafe alan bir işlemdir.

Eğer gözlem konumu kendisi de bütünüyle akışa tabi olsaydı, gözlem eylemi ortadan kalkardı. Çünkü bu durumda, gözlemleyen ile gözlemlenen arasında hiçbir ayrım üretilemezdi. Her şey aynı hızda, aynı yönde ve aynı belirsizlik içinde değişirken, “gözlem” adı verilebilecek ayrıksı bir edimden söz etmek imkânsız hâle gelirdi. Gözlem, ancak gözlemlenen şeyle gözlemleyen şey arasında asimetrik bir ilişki kurulduğunda mümkündür. Bu asimetri ise, zorunlu olarak bir sabitleme hareketini içerir.

Bu bağlamda epistemik sabitleme, gerçekliği durdurma ya da değişimi askıya alma girişimi değildir. Sabitleme, akışın karşısına mutlak bir durağanlık koymaz; fakat akışın izlenebilmesi için gerekli olan göreli bir istikrar alanı üretir. Gözlem konumu, bu alanın merkezinde yer alır. Bilinç, gözlem yapabilmek için kendisini akıştan tamamen kurtaramaz; ancak kendisi için, akışa göre işlevsel bir denge noktası kurar. Bu denge noktası, bilincin hem değişimi fark edebilmesini hem de bu farkı anlamlandırabilmesini sağlar.

Öznenin epistemik işlevi tam da burada belirginleşir. Özne, gözlemin taşıyıcısı olarak, değişimin içinde değil; değişime bakan bir konumda bulunur. Bu bakış, metafizik bir “dışarıdanlık” anlamına gelmez; fakat bilişsel olarak, akışla özdeşleşmeyen bir konumlanmayı ifade eder. Özne, bu anlamda, gözlemin mümkün olabilmesi için kurulmuş bir epistemik aygıttır. Bu aygıtın temel işlevi, değişimi fark edilebilir kılacak bir sabitlik üretmektir.

Gözlem konumunun bu sabitliği, bilincin içsel bir gereksiniminden doğar. Bilinç, kendisini tamamen akışa bırakacak olursa, deneyim süreksiz ve iz bırakmayan bir hâl alır. İz bırakmayan deneyim ise bilgiye dönüşemez. Gözlem, iz bırakabilen deneyimin adıdır; iz ise ancak belirli bir süreklilik ve düzen varsayımı altında mümkündür. Bu nedenle gözlem konumu, bilincin gerçekliği bilinebilir kılmak için kendisine verdiği yapısal bir formdur.

Burada gözlem ile özne arasındaki bağ açık hâle gelir. Özne, gözlemin faili olarak değil; gözlemin mümkünlük koşulu olarak ortaya çıkar. Öznenin sabitliği, gözlemin sürekliliğidir; gözlemin sürekliliği ise bilginin birikimine imkân tanır. Bilgi, tekil anların yığılmasıyla değil, bu anların aynı gözlem konumu etrafında ilişkilendirilmesiyle oluşur. Bu ilişkilendirme, ancak gözlem konumunun kendisini korumasıyla mümkündür.

Dolayısıyla epistemik sabitleme, öznenin keyfi bir tercihi değil; bilginin ve deneyimin zorunlu altyapısıdır. Gözlem, akışa teslim olunduğu anda çöker; özne de onunla birlikte dağılır. Özneyi ayakta tutan şey, akışa karşı inşa edilmiş bu göreli sabitliktir. Bu sabitlik ne mutlak bir durağanlık ne de gerçekliğin inkârıdır; bilakis, gerçekliği izlenebilir ve anlamlandırılabilir kılan tek olanaktır.

Bu çerçevede özne, gözlem konumunun sürekliliği olarak yeniden tanımlanabilir. Özne, ne akışın dışında duran bir töz ne de akışın içinde eriyen bir süreçtir. Özne, akış ile gözlem arasındaki gerilimde, bilincin kendisini sabitlediği epistemik noktadır. Bu nokta olmaksızın ne gözlem mümkündür ne de gözlemin ürünü olan bilgi.                                                                                                                               

2. BİLİNCİN STABİL KONUMU VE ALGILANABİLİRLİĞİN SINIRLARI

2.1. Refleksiyon, Oto-Refleksiyon ve Meta-Bilişsel Konum

Öznenin gözlem konumu olarak sabitlenmesi, bilincin yalnızca dış dünyaya yönelen bir algı aygıtı olmadığını; aynı zamanda kendi işleyişini konu edinebilen bir yapı olduğunu gösterir. Bu noktada refleksiyon kavramı belirleyici hâle gelir. Refleksiyon, bilincin yöneldiği nesnenin ötesinde, yönelimin kendisini de fark edebilmesi anlamına gelir. Ancak burada söz konusu olan, basit bir içe bakış değildir; bilincin, kendi işleyişini epistemik bir nesne hâline getirebilme kapasitesidir. Bu kapasite olmaksızın, ne gözlem konumu sürdürülebilir ne de öznenin sürekliliğinden söz edilebilir.

Refleksiyonun bir adım ötesinde yer alan oto-refleksiyon ise, bilincin yalnızca dış dünyaya yönelik algılarını değil, kendi reflektif faaliyetini de izleyebilmesini ifade eder. Bu durum, bilincin kendi üzerine katlanarak çoğalması gibi düşünülebilir; fakat bu çoğalma niceliksel değil, yapısaldır. Bilinç, oto-refleksiyon sayesinde kendisini yalnızca yaşayan bir merkez olarak değil, işleyen bir sistem olarak da kavrayabilir. Bu kavrayış, öznenin kendisiyle özdeşliğini koruyabilmesi için zorunludur; çünkü özdeşlik, yalnızca deneyimlerin ardışıklığından değil, bu ardışıklığın aynı bilinç tarafından yaşandığı varsayımından doğar.

Meta-bilişsel konum, bu sürecin daha soyut bir düzlemde ifadesidir. Meta-biliş, bilincin kendi bilişsel süreçlerini düzenleme, değerlendirme ve denetleme kapasitesini içerir. Ancak burada meta-biliş, pedagojik ya da psikolojik bir yeti olarak değil; bilincin onto-epistemik konumu olarak ele alınmalıdır. Bilinç, ancak kendi işleyişine dair bir üst düzlem kurabildiği ölçüde, akış karşısında dağılmadan kalabilir. Bu üst düzlem, bilinci akıştan koparmaz; fakat akış içinde kendisine göreli bir istikrar alanı açar.

Bu istikrar alanı, bilincin sabit konumunun çekirdeğini oluşturur. Refleksiyon ve oto-refleksiyon olmaksızın, bilinç yalnızca tepkisel bir mekanizma olarak kalır; gelen uyaranlara yanıt verir, fakat bu yanıtların sürekliliğini koruyamaz. Oysa bilinç, reflektif yapısı sayesinde, kendi geçmiş durumlarıyla şimdiki durumları arasında bağ kurabilir. Bu bağ, bilincin kendisini “aynı” olarak tanıyabilmesini sağlar. Öznenin sürekliliği, bu tanımanın sürekliliğidir.

Meta-bilişsel konumun bir diğer sonucu da, bilincin kendi sınırlarını sezebilmesidir. Bilinç, her şeyi doğrudan kavrayamadığını, bazı süreçlerin kendisi için örtük kaldığını ancak bu üst düzlem sayesinde fark edebilir. Bu farkındalık, bilincin zayıflığı değil; bilincin kendisini tanıma biçimidir. Bilinç, neyi bilmediğini ancak meta-bilişsel bir mesafe kurabildiğinde anlayabilir. Bu mesafe, bilincin kendi işleyişine karşı geliştirdiği en rafine savunma ve düzenleme mekanizmalarından biridir.

Dolayısıyla refleksiyon, oto-refleksiyon ve meta-bilişsel konum, birbirinden bağımsız yetiler değil; bilincin sabit bir gözlem merkezi olarak ayakta kalabilmesinin farklı düzeylerdeki ifadeleridir. Bu yapı olmaksızın bilinç, akış karşısında çözülür; deneyim iz bırakmaz, gözlem süreklilik kazanmaz ve özne fikri dağılıp gider. Bilincin stabil konumu, işte bu reflektif katmanların birlikte çalışmasıyla mümkün hâle gelir.                                                                                                                                                        

2.2. Stabil Bilincin Akışı Doğrudan Kavrayamaması

Bilincin stabil bir konumda işlemek zorunda oluşu, onun gerçekliğin akış karakteriyle kurduğu ilişkiyi yapısal olarak sınırlayan temel koşuldur. Buradaki sınırlılık, deneyimin eksikliği ya da bilişsel bir yetersizlik olarak değil; algının mümkün olabilmesinin bedeli olarak ortaya çıkar. Akış, tanımı gereği süreklidir, yönlüdür ve kendi içinde sabit bir referans noktası barındırmaz. Bilinç ise, algı edimini gerçekleştirebilmek için zorunlu olarak bir referans noktasına, bir konumlanmaya, bir “buradalık” hissine ihtiyaç duyar. Bu nedenle bilinç ile akış arasında, giderilemez bir yapısal uyumsuzluk doğar: Akış, sabit bir noktadan olduğu gibi kavranamaz.

Bu uyumsuzluk, bilincin akışı deneyimleyememesi şeklinde tezahür eder. Burada “deneyimleyememek”, akışın tamamen bilinç dışı kalması anlamına gelmez; aksine, akışın bilince ancak dönüştürülmüş, stabilize edilmiş ve yeniden biçimlendirilmiş hâliyle girebilmesi anlamına gelir. Bilinç, akışı olduğu gibi aldığında çözülür; çünkü çözülme, bilincin kendi sabitliğini kaybetmesi demektir. Sabitliğini kaybeden bir bilinç ise, artık ne algılayabilir ne ayırt edebilir ne de kendisini özne olarak kurabilir. Dolayısıyla bilinç, akışı doğrudan almak yerine, onu kendi işleyiş koşullarına uygun hâle getirmek zorundadır.

Bu zorunluluk, bilincin akışı stabilize ederek kavramasına yol açar. Stabilizasyon, akışın durdurulması ya da kesilmesi değildir; daha incelikli bir işlemdir. Akış, mikro-zamansal düzeyde parçalara ayrılır; bu parçalar, bilincin sabit algı yapısına uyum sağlayacak biçimde düzenlenir. Ancak bu parçalanma, bilinç düzeyinde fark edilen bir kesinti olarak yaşanmaz. Tam tersine, bilincin kendisi bu kesintileri algılayamaz; çünkü bilincin algılayabildiği şey, ancak kendi sabitliğine uyarlanmış içeriktir. Böylece akış, bilincin içinde “akış” olarak değil, süreklilik izlenimi veren ardışıklıklar olarak belirir.

Bu noktada kritik olan, bilincin akışı stabilize etmesinin isteğe bağlı ya da sonradan eklenen bir işlem olmamasıdır. Bilinç, başka türlü işleyemez. Eğer akış stabilize edilmezse, bilinç için algı imkânsız hâle gelir. Çünkü algı, ancak ayrım yapılabilen, sınırlandırılabilen ve karşılaştırılabilen içerikler üzerinde mümkündür. Sürekliliğin kendisi, sınır barındırmadığı ölçüde algıya dirençlidir. Bu nedenle bilinç, akışı algılamak için onu önce algılanabilir hâle getirmek zorundadır. Stabilizasyon, algının önkoşuludur.

Bu süreçte bilincin yaptığı şey, akışı temsil etmek değil; akışı algılayabilir kılacak bir form üretmektir. Bu form, akışın kendisine sadık olmak zorunda değildir; yalnızca bilincin sabit yapısıyla uyumlu olmak zorundadır. Bu yüzden bilinçte deneyimlenen süreklilik, gerçekliğin sürekliliğiyle özdeş değildir. Deneyimlenen şey, akışın kendisi değil; akışın bilince uygun biçimde yeniden düzenlenmiş bir etkisidir. Bilinç, bu etkiyi gerçekliğin doğrudan bir özelliği sanarak deneyimler; çünkü başka türlüsünü deneyimleme imkânı yoktur.

Stabil bilincin akışı doğrudan kavrayamaması, aynı zamanda bilincin kendi sınırlarını da görünmez kılar. Bilinç, akışı stabilize ederek algıladığını fark edemez; çünkü bu stabilizasyon, bilincin algı yetisinin temel koşuludur. Koşul, deneyimin konusu hâline gelemez. Bilinç, ancak stabilize edilmiş içeriği deneyimlediği için, bu içeriğin ardındaki dönüştürücü işlemi doğrudan temaşa edemez. Böylece bilincin kendisi, kendi epistemik müdahalesine körleşir.

Bu yapısal durum, bilinci edilgen bir alıcı olmaktan çıkarır. Bilinç, gerçekliği pasif biçimde yansıtan bir yüzey değildir; gerçekliği algılanabilir kılan aktif bir düzenleyicidir. Ancak bu düzenleme, bilinç için şeffaf değildir. Bilinç, akışı stabilize ederken, bu işlemi kendisinden gizler. Gizleme, bir kusur ya da hata değil; bilincin varlığını sürdürebilmesi için zorunlu olan bir işleyiştir. Aksi hâlde bilinç, akışın içinde erir ve algı edimi çöker.

Bu nedenle stabil bilincin akışı doğrudan kavrayamaması, bilincin aşılması gereken bir eksikliği değil; bilincin ontolojik yazgısını ifade eder. Bilinç, akışla aynı düzlemde var olamaz; var olabilmek için akışı dönüştürmek zorundadır. Bu dönüşüm sayesinde algı mümkün olur; fakat bu imkân, gerçekliğin doğrudan deneyiminden vazgeçilmesi pahasına elde edilir. Bilincin deneyimlediği süreklilik, bu vazgeçişin zorunlu sonucudur ve bilincin kendi sınırlarıyla mühürlenmiş bir gerçeklik biçimi olarak varlık kazanır.                                                                                                                                                 

2.3. Öznenin Sabitliği ile Gerçekliğin Sürekliliği Arasındaki Asimetri

Öznenin sabitliği ile gerçekliğin sürekliliği arasındaki ilişki, simetrik bir karşılıklılık değil; yapısal bir asimetri olarak kuruludur. Bu asimetri, bilincin dünyayla kurduğu tüm epistemik temasların arka planında işleyen zorunlu bir gerilimdir. Gerçeklik, kendi başına ele alındığında, kesintisiz bir devinim, yönsüz olmayan bir akış ve süreklilik halinde bir oluş karakteri sergiler. Buna karşılık özne, algı ve bilinç edimini mümkün kılabilmek için sabit bir konuma, bir merkezlenmeye ve bir referans noktasına ihtiyaç duyar. Bu iki yapı arasındaki uyumsuzluk, algının kaçınılmaz biçimde eksik, dolaylı ve dönüştürülmüş olmasına yol açar.

Bu noktada “sabit özne” ifadesi, metafizik bir töz ya da değişmez bir öz anlamına gelmez. Sabitlik, ontolojik bir özellikten ziyade işlevsel bir zorunluluktur. Özne, algılayabilmek için kendisini akıştan belirli bir ölçüde ayırmak zorundadır. Eğer özne, gerçekliğin sürekliliğiyle bütünüyle örtüşecek şekilde akışa kapılsaydı, artık bir gözlem noktası kalmazdı. Gözlem, ancak gözlemlenen ile gözlemleyen arasında belirli bir mesafe ve ayrım varsa mümkündür. Bu ayrımın bedeli ise, gerçekliğin olduğu gibi değil, öznenin yapısına uygun biçimde içselleştirilmesidir.

Gerçekliğin sürekliliği ile öznenin sabitliği arasındaki bu gerilim, algının yalnızca özne yapısıyla orantılı olan nesneleri içselleştirebilmesine neden olur. Algı, gerçekliğin tamamını kapsayan bir pencere değildir; aksine, öznenin sabit konumunun izin verdiği kadarını seçen, kesen ve düzenleyen bir filtredir. Bu nedenle algılanan dünya, gerçekliğin bire bir yansıması değil; öznenin kendi yapısal sınırları içinde mümkün kıldığı bir dünyadır. Süreklilik, bu dünyada doğrudan deneyimlenen bir özellik olmaktan ziyade, algının ulaşamadığı bir ufuk hâlinde kalır.

Bu asimetri, sürekliliğin algı için neden doğrudan erişilemez olduğunu açıklar. Süreklilik, ayrım ve sınır tanımadığı ölçüde algıya dirençlidir. Algı ise, tanımı gereği ayrım yapmaya, sınır çizmeye ve belirli bir “şey”i diğerlerinden ayırarak seçmeye dayanır. Sürekliliğin kendisi, bu seçilebilirlik koşullarını sağlamaz. Bu nedenle bilinç, sürekliliği olduğu gibi alamaz; onu, algılanabilir kılacak biçimde dönüştürmek zorundadır. Bu dönüşüm, sürekliliğin kesitler hâlinde içselleştirilmesini beraberinde getirir.

Öznenin sabitliği, bu kesitleme işleminin temel dayanağıdır. Sabit bir özne, ancak sabitlenmiş içeriklerle ilişki kurabilir. Değişimin kendisi değil, değişimin belirli anları, kesitleri ve durakları algının nesnesi hâline gelir. Böylece gerçekliğin sürekliliği, öznenin algısında ardışık “şimdi”ler, yan yana dizilmiş anlar ve düzenli dizilimler olarak görünür. Bu görünüm, gerçekliğin doğasına değil; öznenin sabitliğine uygun bir algı biçimine karşılık gelir.

Bu bağlamda, algı ile gerçeklik arasında daima bir uyumsuzluk vardır; ancak bu uyumsuzluk bir hata ya da kusur olarak değil, algının mümkün olmasının koşulu olarak anlaşılmalıdır. Eğer algı, gerçekliğin sürekliliğine bire bir denk düşseydi, algı olmaktan çıkar; sınırsız bir akışa dönüşürdü. Oysa algı, tam da bu akışı belirli sınırlar içinde tutabildiği için algıdır. Öznenin sabitliği, bu sınırlandırmanın kaynağıdır.

Dolayısıyla özne–gerçeklik ilişkisi, eşit iki terimin karşılaşması değildir. Gerçeklik, öznenin dışında ve ondan bağımsız olarak sürekliliğini korurken; özne, bu süreklilikle ancak kendi sabitliğini muhafaza ederek ilişki kurabilir. Bu ilişki, kaçınılmaz olarak indirgemeci ve seçicidir. Ancak bu indirgeme, bilginin imkânsızlığına değil; bilginin belirli bir formda mümkün olmasına işaret eder. Bilinç, gerçekliği olduğu gibi bilemez; fakat onu algılanabilir, düşünülebilir ve kavramsallaştırılabilir bir düzleme taşıyabilir.

Bu asimetrinin en kritik sonucu, bilincin kendi deneyimini gerçekliğin kendisiyle özdeşleştirme eğilimidir. Özne, algıladığı sürekliliği, gerçekliğin sürekliliği sanır; çünkü başka bir süreklilik biçimine erişimi yoktur. Oysa deneyimlenen süreklilik, öznenin sabitliğinin ürettiği bir etkidir. Bu farkındalığın kendisi bile, ancak belirli bir analitik mesafeyle mümkündür; gündelik deneyimde bu asimetri görünmez kalır.

Son kertede, öznenin sabitliği ile gerçekliğin sürekliliği arasındaki asimetri, bilincin hem sınırını hem de gücünü belirler. Bilinç, gerçekliği doğrudan deneyimleyemez; fakat onu algılanabilir kılar. Bu algılanabilirlik, kaçınılmaz olarak bir kayıp içerir; ancak bu kayıp olmadan ne algı ne de düşünce mümkün olur. Böylece bilincin sabitliği, gerçekliğin sürekliliğine karşı bir engel değil; onunla kurulabilecek tek mümkün ilişkinin zemini hâline gelir.                                                                               

3. SÜREKLİLİĞİN KESİTLER HALİNDE İÇSELLEŞTİRİLMESİ

3.1. Sürekliliğin Algılanamaması ve Kesitleme Zorunluluğu

Sürekliliğin algılanamaması, algının sınırlılığından kaynaklanan ikincil bir eksiklik değil; algının ontolojik ve epistemik olarak mümkün olmasının doğrudan koşuludur. Algı, öznenin sabit konumuna içkin bir faaliyet olduğu ölçüde, yalnızca belirlenebilir, ayrıştırılabilir ve sınırlandırılabilir olanla ilişki kurabilir. Oysa süreklilik, tam da bu niteliklerin yokluğuyla tanımlanır: başlangıcı ve bitişi olmayan, kendi içinde ayrım üretmeyen, yönlü fakat duraksız bir akıştır. Bu nedenle süreklilik, algı için bir nesne değil; ancak dolaylı olarak, dönüştürülmüş biçimleriyle erişilebilir bir ufuktur.

Bu noktada kesitleme, algının tercih ettiği bir yöntem değil, kaçınılmaz bir zorunluluktur. Sabit bir algı yapısı, sürekliliği doğrudan içeri alamaz; çünkü sürekliliği olduğu gibi almak, algının kendi sınırlarını ortadan kaldırması anlamına gelir. Algı, kendi işleyişini sürdürebilmek için sürekliliği parçalara ayırmak, onu belirli anlara, duraklara ve kesitlere bölmek zorundadır. Bu bölme işlemi, gerçekliğin yapısından değil; algının yapısından kaynaklanır. Gerçeklik kesintisiz akmaya devam ederken, algı bu akışı kendi alım kapasitesine uygun biçimde keser.

Bu kesitleme, makro düzeyde değil; algı eşiğinin çok altında, mikro-zamansal bir düzlemde gerçekleşir. Algı, gerçekliği saniyeler, hatta bilinç düzeyinde fark edilebilecek anlar halinde bölmez; bunun yerine milisaniyelik, hatta daha da mikro ölçekli örneklemeler yoluyla içselleştirir. Bu düzeydeki kesintiler, bilinç tarafından deneyimlenemez; çünkü bilinç, ancak kesitleme işlemi tamamlandıktan ve belirli bir düzen kazandıktan sonra devreye girer. Dolayısıyla kesitleme, bilinçten önce ve bilinç için gerçekleşen bir işlemdir.

Sürekliliğin kesitler halinde içselleştirilmesi, algının gerçekliği “donmuş anlar” olarak kaydetmesi anlamına gelmez; daha ziyade, akışın algılanabilir kılınması için zorunlu bir örnekleme sürecine işaret eder. Bu süreçte algı, gerçekliğin tamamını değil; algılanabilir minimum birimleri seçer. Bu birimler, kendi başlarına anlamlı ya da bütünlüklü değildir. Anlam, bu kesitlerin daha sonra belirli ilişkiler içinde bir araya getirilmesiyle ortaya çıkar. Ancak bu bir araya getirme işlemi, kesitlemenin kendisini ortadan kaldırmaz; yalnızca onu görünmez kılar.

Bu nedenle algılanan dünya, sürekliliğin kendisi değil; kesitlenmiş bir gerçekliğin yeniden düzenlenmiş bir görünümüdür. Algı, sürekliliği deneyimlemez; sürekliliğin kesitlenmiş sonuçlarını deneyimler. Bu ayrım, genellikle fark edilmez; çünkü algının ürettiği deneyim, özneye kesintisizmiş gibi görünür. Oysa bu kesintisizlik, algının değil; algıdan sonra devreye giren başka bir işlemin ürünüdür.

Kesitleme zorunluluğu, aynı zamanda algının neden pasif bir alım değil, aktif bir dönüştürme süreci olduğunu da açıklar. Algı, dış dünyayı olduğu gibi içeri almaz; onu kendi yapısına uygun hâle getirir. Bu uygunlaştırma, sürekliliğin bozulması pahasına gerçekleşir. Ancak bu bozulma, bir kayıp değil; algının varlık koşuludur. Sürekliliği bozmadan algılamak, algının kendisini ortadan kaldırmak anlamına gelirdi.

Bu bağlamda kesitleme, algının gerçeklikle kurduğu ilişkinin temel biçimidir. Algı, gerçekliği temsil etmez; onu yeniden biçimlendirir. Bu yeniden biçimlendirme, sürekliliğin askıya alınması, parçalanması ve algılanabilir birimler hâline getirilmesiyle mümkündür. Algının dünyası, bu nedenle, gerçekliğin sürekliliğinden değil; kesitlenmiş bir gerçekliğin özneye uygun düzenlenişinden oluşur.

Bu durum, algının güvenilmezliği ya da yanıltıcılığı anlamına gelmez. Aksine, algının tam da bu kesitleme sayesinde işlevsel olduğu ortaya çıkar. Algı, sürekliliği doğrudan veremediği için değil; sürekliliği kesitlemek zorunda olduğu için algıdır. Bu zorunluluk, algıyı sınırladığı kadar, onu mümkün kılar. Böylece sürekliliğin algılanamaması, algının başarısızlığı değil; algının zorunlu koşulu olarak belirir.                                                                                                                                                            

3.2. Sürekliliğin Deneyimlenmemesi, Yeniden İnşa Edilmesi

Sürekliliğin deneyimlenmemesi, deneyimin eksikliği ya da algısal bir yetersizlikten değil; sürekliliğin deneyimin ontolojik alanına doğrudan ait olmamasından kaynaklanır. Deneyim, öznenin algısal ve bilişsel yapıları tarafından şekillendirilen bir olaydır ve bu yapılar, sürekliliği olduğu gibi içselleştirebilecek bir mimariye sahip değildir. Bu nedenle süreklilik, deneyimin başlangıç noktası ya da ham verisi olarak değil; deneyimin sonunda, ikincil ve türetilmiş bir yapı olarak ortaya çıkar. Başka bir deyişle, süreklilik yaşanmaz; kurulur.

Deneyim düzeyinde var olan şey, kesintisiz bir akış değil; ardışık, ayrık ve mikro ölçekte bölünmüş alımlardır. Ancak bu alımlar, bilinç düzeyine bu ayrıklıklarıyla ulaşmaz. Çünkü deneyimin bilinçte görünür hâle gelebilmesi için, bu kesintili yapıların belirli bir düzen altında birleştirilmesi gerekir. Süreklilik, tam da bu birleştirme işleminin ürünüdür. Bu nedenle süreklilik, deneyimin ontolojik bir niteliği değil; deneyimi mümkün kılan epistemik bir etkidir.

Bu noktada “yeniden inşa” kavramı belirleyici hâle gelir. Süreklilik, kesintili verilerin yan yana getirilmesiyle kendiliğinden ortaya çıkmaz; aksine, bu veriler arasındaki boşlukların görünmez kılınmasıyla inşa edilir. Deneyimin ham yapısında bulunan mikro-zamansal kopukluklar, bilinç düzeyinde silinir; böylece özne, ardışık kesitleri tek bir bütün gibi yaşar. Ancak bu bütünlük, gerçekliğin değil; bilincin ürünüdür.

Bu yeniden inşa süreci, deneyimin kendisine eşlik eden ama deneyim tarafından fark edilmeyen bir işlemdir. Öznenin yaşadığı süreklilik hissi, kesintilerin yokluğundan değil; kesintilerin bilinçten sistematik olarak dışlanmasından doğar. Bu nedenle süreklilik, pozitif bir içerik değil; negatif bir işlemin sonucudur. Bilinç, sürekliliği üretmek için yeni bir şey eklemez; aksine, var olanı —kesintileri ve boşlukları— siler.

Bu durum, sürekliliğin neden “veri” değil “sonuç” olduğunu açıkça gösterir. Deneyim, süreklilikle başlamaz; süreklilikle sonuçlanır. Deneyimin ham verisi, süreksizdir; fakat bu süreksizlik, bilincin işleyişi için tolere edilebilir değildir. Bilinç, kendisini bir özne olarak sürdürebilmek için, deneyimi belirli bir düzen ve bütünlük altında yaşamak zorundadır. Bu zorunluluk, sürekliliğin yeniden inşasını kaçınılmaz kılar.

Yeniden inşa edilen süreklilik, gerçekliğin kendisiyle örtüşmek zorunda değildir. Önemli olan, sürekliliğin özne için işlevsel olmasıdır. Süreklilik, deneyimin doğruluğunu değil; deneyimin yaşanabilirliğini garanti eder. Bu bağlamda süreklilik, epistemik bir doğruluk kriteri değil; varoluşsal bir stabilite koşuludur. Özne, süreklilik olmadan deneyimi taşıyamaz; fakat bu sürekliliğin gerçeklikle bire bir örtüşmesine de ihtiyaç duymaz.

Bu yeniden inşa sürecinin bir diğer sonucu, deneyimin zamansal yapısının tersine çevrilmiş olmasıdır. Süreklilik, deneyimin öncesinde var olan bir zaman yapısı değil; deneyimden sonra kurulan bir zaman anlatısıdır. Öznenin “akış” olarak deneyimlediği şey, aslında geçmişte alınmış kesitlerin, bilinç düzeyinde eşzamanlı ve bütüncül bir yapı altında yeniden düzenlenmesidir. Zaman, bu anlamda, yaşanan bir boyut değil; yaşantının düzenlenme biçimidir.

Bu çerçevede süreklilik, deneyimin ontolojik bir zemini değil; deneyimin semantik ve yapısal bir sonucudur. Deneyim, süreklilik olmadan da gerçekleşir; ancak özne, bu deneyimi ancak süreklilik inşa edildiğinde “deneyim” olarak tanıyabilir. Süreklilik, deneyimi tanınabilir, hatırlanabilir ve anlamlandırılabilir kılar. Bu nedenle süreklilik, deneyimin özü değil; onun düzenlenme ilkesidir.

Sonuç olarak, sürekliliğin deneyimlenmemesi, deneyimin eksikliği değil; deneyimin nasıl mümkün olduğuna dair temel bir ipucu sunar. Süreklilik, dış dünyada bulunan bir özellik değil; öznenin kendi deneyimini taşıyabilmek için ürettiği zorunlu bir yapıdır. Deneyim kesintili başlar, kesintili sürer; fakat özne, bu kesintileri ancak süreklilik yanılsaması altında yaşayabilir. Bu yanılsama, bir hata değil; bilincin varlık koşuludur.                                                                                                                               

3.3. Bilincin Stabil Algı Zorunluluğu

Bilincin stabil algı zorunluluğu, algının nasıl çalıştığına dair psikolojik bir tercih ya da kültürel olarak edinilmiş bir alışkanlık değildir; bilincin var olabilmesi için yerine getirmek zorunda olduğu yapısal bir koşuldur. Bilinç, kendisini ancak belirli bir istikrar düzeyinde sürdürebilir. Bu istikrar, içeriğin durağanlığı anlamına gelmez; aksine, içeriğin değişebilirliğine rağmen, algılayan konumun görece sabit tutulması anlamına gelir. Bilinç, bu sabitliği kaybettiği anda algı üretme yetisini de yitirir; çünkü algı, değişen bir dünyaya karşı sabitlenmiş bir referans noktası gerektirir.

Bu zorunluluk nedeniyle bilinç, sürekliliği doğrudan içeri alamaz. Süreklilik, kendi başına ele alındığında, algının tutunabileceği bir zemin sunmaz; çünkü süreklilikte ayrım yoktur, durak yoktur, “şimdi” yoktur. Oysa bilinç, algılayabilmek için ayrımlara, sınırlandırılmış içeriklere ve belirlenebilir birimlere ihtiyaç duyar. Bu ihtiyaç, bilinci sürekliliği stabilize etmeye zorlar. Stabilizasyon, sürekliliğin durdurulması ya da dondurulması değildir; sürekliliğin, algılanabilir bir formda yeniden düzenlenmesidir.

Bilincin stabil algı zorunluluğu, sürekliliğin kesitlenmiş veriler üzerinden içselleştirilmesini kaçınılmaz kılar. Bilinç, sürekliliği olduğu gibi deneyimleyemediği için, süreklilikten türetilmiş, fakat sürekliliğin kendisi olmayan bir yapı üretir. Bu yapı, ardışık ve yan yana dizilmiş kesitlerin oluşturduğu bir görünümden ibarettir. Ancak bu görünüm, bilincin perspektifinden bakıldığında süreklilik olarak yaşanır. Burada yaşanan şey, sürekliliğin algılanması değil; sürekliliğin algıya uygun hâle getirilmesidir.

Stabil algı zorunluluğu, bilincin başka türlü işleyemeyeceğini de gösterir. Bilinç, kesintili ve aşırı mikro düzeyde parçalanmış verilerle doğrudan temas edemez. Böyle bir temas, bilinci işlevsiz kılar; çünkü bilinç, bu düzeydeki ayrışmayı taşıyacak bir kapasiteye sahip değildir. Bu nedenle bilinç, kendisine ulaşan verilerin belirli bir bütünlük altında sunulmasını zorunlu kılar. Bu bütünlük, verilerin doğasında bulunan bir özellik değil; bilincin talep ettiği bir düzenlemedir.

Bu noktada bilincin rolü pasif bir alıcı olmaktan çıkar ve aktif bir düzenleyiciye dönüşür. Bilinç, kendisine ulaşan kesitlenmiş verileri olduğu gibi kabul etmez; onları kendi stabil konumuna uygun bir biçimde yeniden biçimlendirir. Bu biçimlendirme, kesintilerin silinmesi, boşlukların görünmez kılınması ve ardışıklığın tekil bir akış gibi sunulmasıyla gerçekleşir. Böylece bilinç, algının mümkün olabilmesi için gerekli olan süreklilik görünümünü üretir.

Sürekliliğin kesitlenmiş verilerin yeniden birleştirilmesinden doğması, bilincin kurucu rolünü açıkça ortaya koyar. Bilinç, sürekliliği dış dünyadan hazır olarak almaz; onu, kendisine ulaşan veriler üzerinde uyguladığı işlemlerle üretir. Bu üretim, bilincin keyfi bir inşası değildir; bilincin kendi stabilitesini koruma zorunluluğunun doğrudan sonucudur. Bilinç, süreklilik üretmeden var olamaz; çünkü süreklilik olmadan deneyim çöker.

Bu çerçevede, süreklilik algısı bir yanılsama olarak adlandırılabilir; ancak bu yanılsama, hatalı bir algının sonucu değil, algının kendisinin koşuludur. Bilincin stabil algı zorunluluğu, sürekliliği bir seçenek olmaktan çıkarır ve zorunlu bir yapı hâline getirir. Bilinç, süreklilik üretmek zorundadır; çünkü başka türlü algılayamaz, hatırlayamaz ve kendisini bir özne olarak sürdüremez.

Son kertede bilincin stabil algı zorunluluğu, algının neden her zaman düzenli, bütünlüklü ve kesintisizmiş gibi yaşandığını açıklar. Bu düzenlilik, gerçekliğin düzenliliği değildir; bilincin kendi işleyişini sürdürebilmek için ürettiği bir etkidir. Süreklilik, bu etkinin adı hâline gelir. Bilinç, sürekliliği algılamaz; süreklilik üretir. Ve bu üretim, bilincin varlık koşulu olarak işlev görür.                                    

4. BİLİNÇALTI: DENEYİMİN ASIL BAŞLANGIÇ NOKTASI

4.1. Deneyimin Bilinçte Değil, Bilinçaltında Başlaması

Deneyimin bilinçte değil, bilinçaltında başlaması, bilinci algının ve bilginin ilk kaynağı olarak konumlandıran klasik varsayımın köklü biçimde tersine çevrilmesini gerektirir. Bu tersine çevirme, bilinci öncelikli bir kurucu zemin olmaktan çıkarmaz; ancak bilincin, deneyimin ham verisini doğrudan alan ilk katman olduğu yönündeki kabule ciddi bir sınır çizer. Deneyim, bilinç düzeyinde ortaya çıkmadan önce, bilinçaltı düzeyde işlenmiş, ayrıştırılmış ve belirli bir biçime sokulmuş olmak zorundadır. Bilinç, bu anlamda, deneyimin başlangıcı değil; deneyimin belirli bir düzen ve bütünlük altında görünür hâle geldiği ikinci bir evredir.

Bu yaklaşım, bilinçaltını bastırılmış içeriklerin pasif bir deposu olarak gören indirgemeci yorumların ötesine geçer. Bilinçaltı, deneyimin ilk temas noktasıdır; dış dünyanın sürekliliği, ilk olarak burada karşılanır ve burada dönüştürülür. Ancak bu karşılanma, sürekliliğin olduğu gibi içeri alınması biçiminde gerçekleşmez. Bilinçaltı, öznenin sabit yapısına uygun olacak şekilde, gerçekliği kesitler hâlinde alır. Bu kesitleme, bilincin daha sonra gerçekleştireceği düzenleme işleminin önkoşuludur. Bilinçaltı, bu yönüyle, algının ön-işleme evresi olarak işlev görür.

Deneyimin bilinçaltında başlaması, bilinç ile bilinçaltı arasındaki ilişkiyi zamansal bir ardışıklık olarak değil, yönlü bir akış olarak düşünmeyi gerektirir. Bilinçaltı ve bilinç eşzamanlı olarak işler; ancak deneyimin verileri, yönsel olarak bilinçaltından bilince doğru akar. Bu akış, bir kez gerçekleşip tamamlanan bir süreç değildir; sürekli ve döngüsel bir işleyiştir. Dış dünyadan gelen veriler kesintisiz biçimde bilinçaltına ulaşır; bilinçaltı bu verileri kendi yapısal zorunlulukları doğrultusunda işler; bilinç ise, bu işlenmiş veriler üzerinden algı ve deneyim üretir.

Bu noktada bilinçaltının rolü, yalnızca veriyi aktarmak değildir. Bilinçaltı, veriyi bilince uygun hâle getirir. Bu uygunlaştırma, sürekliliğin mikro-kesintiler hâlinde örneklenmesiyle gerçekleşir. Gerçekliğin akışı, bilinçaltı düzeyde seri ve ayrık birimlere bölünür. Bu birimler, bilinç tarafından doğrudan fark edilemeyecek kadar küçük ve hızlıdır. Ancak bu mikro-kesintiler, bilincin stabil algı zorunluluğu nedeniyle zorunludur. Bilinç, bu düzeyde bir parçalanmayı taşıyamaz; fakat bilinçaltı, tam da bu taşıma işlevini üstlenir.

Deneyimin bilinçaltında başlaması, aynı zamanda algının neden her zaman gecikmeli olduğunu da açıklar. Bilincin “şimdi” olarak deneyimlediği an, aslında bilinçaltında çoktan işlenmiş bir verinin sonucudur. Bilinç, deneyimi anlık olarak yaşadığını sanır; oysa yaşanan şey, bilinçaltında gerçekleşmiş bir işlemin bilince yansımasıdır. Bu gecikme, algının kusuru değil; algının mümkün olmasının koşuludur. Bilinç, yalnızca işlenmiş verilerle çalışabilir; ham akışla doğrudan temas edemez.

Bu çerçevede bilinç, deneyimin üreticisi değil; deneyimin düzenleyicisidir. Deneyimin hammaddesi, bilinçaltında şekillenir. Bilinç, bu hammaddenin üzerine süreklilik, bütünlük ve anlam katmakla yükümlüdür. Ancak bu yükümlülük, bilinci ikincil bir konuma indirgemez. Aksine, bilincin işlevini daha kesin bir biçimde tanımlar: bilinç, deneyimi mümkün kılan ilk temas noktası değil; deneyimi taşınabilir, hatırlanabilir ve düşünülebilir kılan kurucu düzlemdir.

Deneyimin bilinçaltında başlaması, öznenin kendi deneyimine dair farkındalığının neden sınırlı olduğunu da açıklar. Özne, deneyimin kendisini değil; deneyimin bilinç düzeyinde inşa edilmiş sonucunu yaşar. Bu nedenle özne, kendi deneyiminin ham yapısına doğrudan erişemez. Deneyimin kesintili ve mikro-zamansal doğası, bilinç için görünmezdir; çünkü bilinç, bu yapının üzerine inşa edilen süreklilik etkisiyle çalışır. Bilinç, kendi temelini oluşturan bilinçaltı işlemleri ancak dolaylı ve analitik yollarla sezinleyebilir.

Bu durum, deneyimin “nerede başladığı” sorusunu epistemik bir mesele hâline getirir. Deneyim, bilinçte başladığı sanıldığı ölçüde, süreklilik doğal ve verili bir özellik gibi görünür. Oysa deneyimin bilinçaltında başladığı kabul edildiğinde, süreklilik, bilinç tarafından sonradan üretilen bir yapı olarak ortaya çıkar. Bu kabul, algı, zaman, benlik ve düşünceye dair tüm klasik varsayımların yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılar.

Sonuç olarak, deneyimin bilinçte değil bilinçaltında başlaması, bilinci deneyimin kaynağı olmaktan çıkarıp, deneyimin taşıyıcısı ve düzenleyicisi olarak yeniden konumlandırır. Bilinçaltı, deneyimin ilk alındığı, kesitlendiği ve bilince uygun hâle getirildiği temel düzlemdir. Bilinç ise, bu kesitlenmiş veriler üzerinden süreklilik, anlam ve öznel deneyim inşa eden ikinci ama vazgeçilmez evredir. Bu iki düzlem arasındaki yönlü ve eşzamanlı ilişki, algının ve bilincin bütün yapısını belirleyen temel mekanizma olarak ortaya çıkar.                                                                                                                                           

4.2. Bilinçaltında Sürekliliğin Yokluğu

Bilinçaltında sürekliliğin yokluğu, deneyimin bilinçdışı düzeyde nasıl işlendiğine dair en kritik yapısal belirlenimlerden biridir. Bilinçaltı, dış dünyanın sürekliliğini temsil eden bir “akış” modeline sahip değildir; aksine, deneyimi zorunlu olarak ayrık, kesintili ve seri birimler hâlinde kaydeder. Bu durum, bilinçaltının eksik ya da ilkel bir işleyişe sahip olmasından değil; tam tersine, öznenin sabitliğini mümkün kılan en sofistike uyarlama mekanizması olmasından kaynaklanır. Süreklilik, bilinçaltı için taşınabilir bir içerik değildir; çünkü süreklilik, ayrım tanımadığı ölçüde işlenemezdir.

Bilinçaltının temel işlevi, deneyimi “olduğu gibi” saklamak değil; bilince uygun hâle getirmektir. Bu uygunlaştırma, sürekliliğin askıya alınmasıyla başlar. Dış dünyanın kesintisiz akışı, bilinçaltı düzeyde zorunlu olarak mikro-kesintilere bölünür. Bu bölünme, deneyimin anlamlandırılması için değil; deneyimin bilince taşınabilmesi için gereklidir. Bilinç, kesintisiz bir akışı doğrudan işleyemez; ancak ayrılmış, örneklenmiş ve sınırlandırılmış verilerle çalışabilir. Bilinçaltı, bu önkoşulu yerine getirir.

Bu bağlamda bilinçaltında “akış” ya da “süreklilik” gibi kategoriler bulunmaz. Bilinçaltı, zamanın sürekliliğini temsil eden bir şemaya sahip değildir; zaman, burada yalnızca ardışıklık olarak vardır. Bir an, bir öncekinin devamı olarak değil; ondan ayrık bir örnekleme olarak kaydedilir. Bu örneklemeler arasındaki bağ, bilinçaltı düzeyde kurulmaz. Bağlantı, bütünlük ve süreklilik, bilinçaltının değil; bilincin işidir. Bilinçaltı, bu nedenle, bütünlüklü bir deneyim alanı değil; parçalanmış bir veri alanıdır.

Bilinçaltında sürekliliğin yokluğu, bilinçdışı deneyimin neden “anlatılamaz” ve “doğrudan hatırlanamaz” olduğunu da açıklar. Bilinçaltında kayıtlı olan şeyler, süreklilik içinde düzenlenmediği için, bilinç düzeyinde anlamlı bir zaman dizgesi hâline getirilemez. Bilinç, bilinçaltından gelen verileri ancak süreklilik ilüzyonu altında düzenlediğinde deneyim olarak tanıyabilir. Bu nedenle bilinçaltı içeriklere doğrudan erişim, genellikle kopuk, zamansız ve bağlamsız imgeler ya da duygulanımlar şeklinde ortaya çıkar.

Bu yapı, bilinçaltının “süreksizliği”nin bir kusur değil, bir zorunluluk olduğunu gösterir. Eğer bilinçaltı da süreklilik üretseydi, bilinç için gerekli olan stabilizasyon mümkün olmazdı. Bilinçaltının süreksizliği, bilincin süreklilik üretme işlevini mümkün kılar. İki düzlem arasındaki bu işbölümü, bilincin hem kendi sabitliğini korumasını hem de dış dünyayla işlevsel bir ilişki kurmasını sağlar.

Bilinçaltında sürekliliğin bulunmaması, aynı zamanda bilincin neden sürekli olarak “tamamlama” ve “örtme” faaliyetleri yürüttüğünü de açıklar. Bilinç, bilinçaltından gelen verilerde bir süreklilik bulamaz; bu nedenle sürekliliği kendisi kurmak zorundadır. Bu kurma işlemi, bilincin keyfi bir tercihi değil; bilinçaltı verilerinin doğrudan algılanamaz olmasının zorunlu sonucudur. Bilinç, süreksizliği olduğu gibi bırakamaz; çünkü süreksizlik, öznenin deneyimini parçalar ve çökertecek bir etki yaratır.

Bu çerçevede bilinçaltı, sürekliliği bastıran değil; sürekliliği hiç üretmeyen bir düzlemdir. Süreklilik, bilinçaltında kaybolmuş ya da gizlenmiş değildir; orada hiç yoktur. Bu yokluk, bilinç için bir eksiklik değil; bilincin kurucu faaliyetinin başlangıç noktasıdır. Bilinç, bu yokluk üzerine süreklilik inşa eder; bu inşa, bilincin kendi varlığını sürdürmesinin koşuludur.

Dolayısıyla bilinçaltında sürekliliğin yokluğu, deneyimin parçalı doğasını ifşa eden temel bir ontolojik veridir. Deneyim, bilinçaltı düzeyde asla “akmaz”; yalnızca ardışık olarak birikir. Akış hissi, bilinç düzeyinde sonradan eklenen bir etkidir. Bu etki, deneyimin gerçeğini maskeleyen bir yanılsama değil; deneyimin özne için taşınabilir hâle gelmesini sağlayan zorunlu bir düzenlemedir. Bilinçaltının süreksizliği ile bilincin süreklilik üretimi arasındaki bu yapısal ayrım, öznenin bütün algısal ve bilişsel mimarisini belirleyen temel eksenlerden biri olarak ortaya çıkar.                                                                

4.3. Zamansal Örnekleme ve Kareleşme Mekanizması

Zamansal örnekleme ve kareleşme mekanizması, bilinçaltının deneyimi nasıl işlediğini açıklayan en kritik yapısal ilkelerden biridir. Bilinçaltı, dış dünyanın sürekliliğini “akış” olarak almaz; onu belirli zamansal pencereler içinde örnekler. Bu örnekleme, öznenin sabitliğini mümkün kılan zorunlu bir indirgeme biçimidir. Deneyim, bilinçaltı düzeyde kesintisiz bir süreklilik hâlinde var olamaz; çünkü böyle bir süreklilik, ne ayrıştırılabilir ne de taşınabilir olurdu. Bu nedenle bilinçaltı, deneyimi zamansal olarak dilimleyerek, ayrık ve seri birimler hâline getirir.

Bu mekanizma, deneyimin “kare kare” ilerlemesi olarak betimlenebilir; ancak burada söz konusu olan makroskopik bir kareleşme değildir. Bilinçaltının örnekleme pencereleri, bilincin fark edebileceği eşiğin çok altındadır. Milisaniyeler düzeyinde gerçekleşen bu örnekleme, deneyimi algı için yönetilebilir bir biçime sokar. Her bir örnekleme, kendi başına kapalı bir veri birimi olarak kaydedilir; bu birimler arasında bilinçaltı düzeyde süreklilik ilişkisi kurulmaz. Ardışıklık vardır, fakat akış yoktur.

Zamansal örnekleme, bilinçaltının dünyayı “dondurduğu” anlamına gelmez. Aksine, bilinçaltı, akışın kendisini değil; akıştan alınmış anlık kesitleri işler. Bu kesitler, gerçekliğin belirli bir anına karşılık gelir; ancak bu anlar, bilinçaltı için bir “önce–sonra” sürekliliği içinde değil, yalnızca seri bir dizilim içinde yer alır. Bu dizilim, zamansal bir anlatı oluşturmaz; yalnızca ardışık bir veri deposu üretir.

Bu kareleşme mekanizması, algının neden sürekliliği doğrudan deneyimleyemediğini de açıklar. Bilinçaltında kayıtlı olan deneyim, hiçbir zaman süreklilik formunda bulunmaz. Süreklilik, bu karelerin kendisinde yoktur; kareler arasında da yoktur. Süreklilik, yalnızca bu kareler bilince aktarıldığında ve bilinç tarafından belirli işlemlerden geçirildiğinde ortaya çıkar. Dolayısıyla süreklilik, zamansal örneklemenin karşıtı değil; onun üzerine inşa edilen ikincil bir etkidir.

Zamansal örnekleme aynı zamanda deneyimin neden her zaman gecikmeli ve dolaylı olduğunu da gösterir. Bilinç, dış dünyayla “eşanlı” bir temas kurmaz; bilinç, bilinçaltında çoktan örneklenmiş ve ayrıştırılmış verilerle çalışır. Bu nedenle bilincin yaşadığı “şimdi”, dış dünyanın şimdisiyle bire bir örtüşmez. Bilinç, her zaman geçmişte alınmış mikro kesitlerin düzenlenmiş bir toplamını yaşar. Bu gecikme, deneyimin kusuru değil; deneyimin mümkün olmasının koşuludur.

Kareleşme mekanizması, bilinçaltının pasif bir kayıt alanı olmadığını da gösterir. Bilinçaltı, deneyimi yalnızca saklamaz; onu belirli bir formata sokar. Bu format, bilincin stabil algı zorunluluğuna uygun olacak şekilde tasarlanmıştır. Bilinç, sürekliliği ancak bu format üzerinden üretebilir. Eğer bilinçaltı, deneyimi süreklilik hâlinde alsaydı, bilinç için gerekli olan düzenleme işlemleri imkânsız hâle gelirdi.

Bu noktada kareleşme, bilinçaltının bilinçle kurduğu yapısal işbirliğinin temelidir. Bilinçaltı, deneyimi kesintili hâle getirerek bilince sunar; bilinç ise, bu kesintili yapıyı süreklilik altında yeniden organize eder. Bu iki işlem, birbirine karşıt değil; birbirini tamamlayan zorunlu adımlardır. Kareleşme olmadan süreklilik üretilemez; süreklilik üretimi olmadan da özne deneyimi çöker.

Zamansal örnekleme ve kareleşme, aynı zamanda bilincin neden kendi temelini doğrudan göremediğini de açıklar. Bilinç, kendisine ulaşan verileri süreklilik altında yaşadığı için, bu verilerin kesintili kökenini fark edemez. Kareler, bilinç düzeyinde görünmez hâle gelir; yalnızca onların yan yana dizilmiş sonucu deneyimlenir. Bu görünmezlik, bilinçaltının gizliliğinden değil; bilincin işleyiş biçiminden kaynaklanır.

Sonuç olarak, zamansal örnekleme ve kareleşme mekanizması, deneyimin bilinçaltı düzeyde nasıl yapılandığını ve bilincin neden süreklilik üretmek zorunda olduğunu temellendirir. Deneyim, bilinçaltında hiçbir zaman akış hâlinde bulunmaz; yalnızca seri mikro kesitler olarak vardır. Akış ve süreklilik, bu kesitlerin bilince taşınmasıyla ortaya çıkan ikincil yapılardır. Bu yapı, algının, bilincin ve öznenin bütün mimarisini belirleyen temel bir düzenek olarak işlev görür.                                                

5. AMPİRİK VE KLİNİK DOĞRULAMALAR

5.1. Görsel Algı ve Sakkadik Bastırma

Görsel algı, süreklilik yanılsamasının en doğrudan ve deneysel olarak izlenebilir biçimde ortaya çıktığı alanlardan biridir. Özellikle sakkadik bastırma (saccadic suppression) olgusu, algının kesintisiz bir akış olarak deneyimlenmesinin, dış dünyadaki sürekliliğin doğrudan bir yansıması olmadığını açık biçimde gösterir. İnsan gözü, çevresini kesintisiz biçimde taramaz; aksine, saniyede birçok kez gerçekleşen hızlı ve sıçramalı göz hareketleri —sakkadlar— yoluyla çevresel bilgiyi örnekler. Bu sakkadik hareketler sırasında retina üzerine düşen görüntü ciddi biçimde bozulur; teknik olarak algı çökmesi yaşanır. Ancak özne, bu bozulmayı asla deneyimlemez.

Bu durum, algının kendiliğinden süreklilik arz etmediğini; sürekliliğin, algı sisteminin aktif bir bastırma ve örtme işlemiyle üretildiğini gösterir. Sakkadlar esnasında oluşan görsel kopukluklar, bilinçaltı düzeyde gerçekleşir ve bilinç tarafından sistematik biçimde silinir. Bilinç, bu kopuklukları deneyime dâhil edemez; çünkü böyle bir dâhil ediş, algının bütünlüğünü parçalayacak ve öznenin stabil konumunu tehdit edecektir. Bu nedenle bilinç, görsel kesintileri bastırır ve özneye, kesintisiz bir görsel alan sunar.

Sakkadik bastırma, görsel algının neden “kare kare” işlediğine dair güçlü bir ampirik dayanak sunar. Göz, çevreyi bir kamera gibi sürekli kaydetmez; belirli anlarda örnekler, ardından bir sonraki örneklemeye sıçrar. Bu örneklemeler arasındaki boşluklar, bilinç düzeyinde görünmez hâle getirilir. Bilinç, bu boşlukları doldurmaz; onları yok sayar. Böylece görsel alan, ardışık örneklemelerin boşluksuz bir yan-yanalığı olarak deneyimlenir.

Bu mekanizma, bilinçaltının kesintili veri alımını ve bilincin bu kesintileri silerek süreklilik üretmesini somut biçimde gözler önüne serer. Görsel süreklilik, retina düzeyinde ya da dış dünyada mevcut değildir; bilinç tarafından üretilmiş bir algı biçimidir. Bilinç, görsel alanın sürekliliğini sağlamak için yeni bir içerik eklemez; aksine, algı sırasında meydana gelen bozulmaları ve kopuklukları sistematik olarak devre dışı bırakır. Bu, sürekliliğin pozitif değil, negatif bir işlemle üretildiğini bir kez daha doğrular.

Sakkadik bastırma olgusu, sürekliliğin doğal değil, zorunlu ve işlevsel bir yapı olduğunu da ortaya koyar. Eğer bilinç, sakkadik kopuklukları bastırmasaydı, özne dünyayı sürekli titreyen, parçalanan ve kopuk bir görsel alan olarak deneyimlerdi. Böyle bir deneyim, algının istikrarını ve öznenin çevresiyle kurduğu temel ilişkiyi çökertecek bir etki yaratırdı. Bu nedenle bastırma, algısal bir “hile” değil; algının hayatta kalma mekanizmasıdır.

Görsel algıdaki bu yapı, daha önce ortaya konan zamansal örnekleme ve kareleşme tezini ampirik düzeyde doğrular. Bilinçaltı, görsel bilgiyi kesintili ve örneklenmiş biçimde alır; bilinç ise, bu kesintili yapıyı süreklilik altında yeniden düzenler. Özne, bu iki aşamalı işleyişin yalnızca son ürününü deneyimler. Süreklilik hissi, bu nedenle, algının kendisine değil; algının nasıl organize edildiğine dair bir etkidir.

Bu bağlamda sakkadik bastırma, süreklilik yanılsamasının yalnızca soyut bir epistemolojik iddia olmadığını; sinirbilimsel ve deneysel olarak gözlemlenebilir bir olgu olduğunu gösterir. Görsel algı, bilincin kesintiyi nasıl görünmez kıldığını, boşluğu nasıl sildiğini ve yan-yanalığı nasıl süreklilik gibi yaşattığını açıkça ifşa eder. Böylece algının temel işleyişi, sürekliliğin verili değil, üretilmiş bir yapı olduğunu bütün açıklığıyla ortaya koyar.