Sürpriz Yumurta Üzerine

8.2. Evrenin olasılıklar sahnesi olarak kavranışı

Evren, özne açısından hiçbir zaman tamamlanmış bir düzen olarak deneyimlenmez; aksine, sürekli olarak açılan, dallanan ve farklı yönlere sapma ihtimali taşıyan bir olasılıklar alanı olarak yaşanır. Her olay, yalnızca gerçekleşmiş bir sonuç değil, gerçekleşebilirdiği tüm alternatiflerin geride bıraktığı izleri de taşır. Özne, yaşadığı her anın başka türlü olabileceğini bilir; bu bilgi, deneyimin arka planında sessiz ama sürekli bir gerilim üretir. Bu nedenle evren, özne için hiçbir zaman nötr bir sahne değildir; riskle yüklü bir uzamdır.

Bu uzamda gerçekleşen her olay, yapısal olarak kumar niteliği taşır. Kumar burada dar anlamda bir oyun değil; belirsizlik altında verilen her kararın ontolojik biçimidir. Özne, bir eylemde bulunduğu anda, o eylemin sonuçlarının tümüne maruz kalma riskini kabul etmiş olur. Bu kabul çoğu zaman bilinçli değildir; ancak her karar, geriye dönülmez bir seçim üretir. Özne, sonuç ortaya çıktıktan sonra, artık gerçekleşmemiş ihtimallere erişemez. Bu tek yönlülük, olasılık deneyiminin en sert boyutudur.

Evrenin bu şekilde kavranması, öznenin dünyayla kurduğu ilişkiyi kökten dönüştürür. Dünya, güvenli bir zemin olmaktan çıkar; sürekli olarak “olabilirdi ama olmadı”ların yankılandığı bir alan hâline gelir. Bu yankılar, öznenin bilincinde durmaksızın çalışır. Yaşanan her kayıp, yaşanmamış kazançların hayaletini üretir; her kazanım ise kaybedilmiş ihtimallerin gölgesini taşır. Böylece deneyim, yalnızca gerçekleşenle sınırlı kalmaz; gerçekleşmeyenlerin de ağırlığını taşır.

Bu ağırlık, özne için çıplak bırakıldığında katlanılması zor bir yük hâline gelir. Eğer evren, bütünüyle kör bir rastlantılar yığını olarak düşünülürse, her olay anlamsız bir savrulma gibi görünür. Anlamın askıya alınması, yalnızca teorik bir sorun değildir; öznenin varoluşsal istikrarını doğrudan tehdit eder. Çünkü özne, yaşadıklarını bir bütün içine yerleştiremediği anda, kendi yaşamını da parçalı ve rastgele bir süreç olarak algılamaya başlar.

Bu noktada evrenin “olasılıklar sahnesi” olarak kavranışı, Tanrı fikriyle birleştiğinde farklı bir ontolojik düzleme taşınır. Olasılıklar sahnesi, artık başıboş bir kaos alanı değildir; gözlemlenen, kapsanan ve bir bütünlük içinde düşünülebilen bir alan hâline gelir. Tanrı, bu sahnenin oyuncusu değildir; sahnenin kendisini gören bakıştır. Bu bakış, olasılıkları ortadan kaldırmaz; fakat olasılıkların yalnızca öznenin körlüğüne bırakılmadığını varsaymayı mümkün kılar.

Bu varsayım, öznenin yaşadığı her olayı anlamlı kılmaz; ancak her olayın anlamsız olmak zorunda olmadığı fikrini ayakta tutar. Bu fark kritiktir. Anlamın garanti edilmesi ile anlam ihtimalinin korunması aynı şey değildir. Tanrı fikri, özneye anlamın zorunlu olarak var olduğunu değil, anlamın bütünüyle imkânsız olmadığını söyler. Bu, belirsizlikle yaşamak için yeterli bir ontolojik zemindir.

Evrenin olasılıklar sahnesi olarak düşünülmesi, bu yüzden Tanrı fikri olmaksızın tamamlanamaz. Çünkü olasılık, gözsüz kaldığında yalnızca rastlantı üretir. Gözle birlikte düşünüldüğünde ise, sürpriz üretir. Rastlantı ile sürpriz arasındaki fark, sonuçların değil, bakışın niteliğidir. Sürpriz, görülen belirsizliktir; rastlantı ise görülmeyen.

Bu bağlamda Tanrı, olasılıkların toplamı değildir; olasılıkların üstünde konumlanan bir denge noktasıdır. Evren, özne için hâlâ risklidir; hâlâ öngörülemezdir. Ancak bu öngörülemezlik, mutlak bir anlamsızlıkla eşitlenmez. Böylece evren, yaşanabilir bir belirsizlik alanı olarak kalır.

Özne, her adımında kumar oynadığını bilse bile, bu kumarın bütünüyle kör olmadığını varsayabildiği sürece, eylemde bulunmaya devam edebilir. Eylem, ancak bu varsayım altında mümkündür. Aksi hâlde, olasılıklar sahnesi felç edici bir alan hâline gelir. Tanrı fikri, tam da bu felci engelleyen ontolojik bir destek görevi görür.

Bu nedenle evrenin olasılıklar sahnesi olarak kavranışı, Tanrı’yı dışlayan değil; Tanrı’yı gözlemci olarak zorunlu kılan bir düşünce biçimidir. Belirsizlik, ancak böyle bir göz altında, özne için taşınabilir ve yaşanabilir kalır.                                                                                                                                        

8.3. Tanrı fikri sebagai ontolojik denge aygıtı

Tanrı fikri, belirsizlik karşısında bir açıklama üretme girişiminden çok, belirsizliğin özne üzerindeki yıkıcı etkisini dengeleyen bir ontolojik aygıt olarak işlev görür. Buradaki işlev, olayların nedenini tek tek açıklamak ya da sonuçları gerekçelendirmek değildir. Asıl mesele, belirsizliğin öznenin bilinç alanında yarattığı çözümsüz gerilimi askıya alabilecek bir üst bakış varsayımının kurulmasıdır. Tanrı, bu anlamda, belirsizliği ortadan kaldıran bir çözüm değil; belirsizliğin yaşanabilir kalmasını sağlayan bir düzenleyicidir.

Özne için en yıpratıcı olan şey, başına gelenlerin yalnızca rastlantıdan ibaret olduğu düşüncesidir. Rastlantı, burada matematiksel bir kavram değil, ontolojik bir boşluk anlamı taşır. Rastlantı fikri mutlaklaştırıldığında, özne yaşadıklarını hiçbir bağlama yerleştiremez; olaylar ardışık ama kopuk bir dizi hâline gelir. Bu kopukluk, yalnızca dünyaya değil, öznenin kendi yaşam anlatısına da sirayet eder. Özne, kendi geçmişini ve geleceğini bir bütün olarak düşünemez hâle gelir. Tanrı fikri, tam da bu kopukluğu onaran bir bütünlük varsayımı sunar.

Bu bütünlük, nedensel bir açıklama üretmek zorunda değildir. Tanrı’nın her olaya müdahale ettiği ya da her sonucu belirlediği varsayımı burada ikincildir. Asıl belirleyici olan, yaşananların görüldüğü, kapsandığı ve bir bütün içinde yer aldığı fikridir. Görülmek, olayları anlamlı kılmaz; fakat anlamsız olmak zorunda olmadıklarını ima eder. Bu ima, öznenin belirsizlikle kurduğu ilişkiyi kökten dönüştürür. Belirsizlik, artık yalnızca tehdit eden bir boşluk değil, bir anlam ihtimali barındıran bir alan hâline gelir.

Tanrı’nın ontolojik denge aygıtı olarak işlevi, belirsizliği kaostan ayıran ince çizgide ortaya çıkar. Kaos, hiçbir bakışın olmadığı belirsizliktir. Tanrı fikri ise belirsizliğe bir bakış atfeder. Bu bakışın içeriği belirsizdir; fakat varlığı belirleyicidir. Çünkü özne, belirsizliğin kendi bilincini aşan bir düzlemde “tutulduğunu” varsayabildiği anda, belirsizliğin yükünü tek başına taşımak zorunda kalmaz.

Bu durum, sürpriz kavramını da yeniden yapılandırır. Kör rastlantı, özne için yalnızca şok üretir; sürpriz ise beklenmeyeni ama bütünüyle anlamsız olmayanı ifade eder. Tanrı fikri, belirsizliği sürprize dönüştüren bu dönüşümün ontolojik koşuludur. Özne, başına gelenin neden böyle olduğunu bilmeyebilir; fakat bunun bütünüyle keyfi olmadığını varsayabildiği sürece, deneyim bir yıkım yerine bir sarsıntı olarak yaşanır. Sarsıntı, hâlâ özneyi ayakta bırakır.

Bu bağlamda Tanrı, öznenin olasılıklarla kurduğu ilişkiyi istikrara kavuşturan bir denge noktasıdır. Olasılıklar hâlâ geçerlidir, risk hâlâ vardır, sonuçlar hâlâ öngörülemezdir. Ancak bu öngörülemezlik, mutlak bir anlamsızlığa dönüşmez. Tanrı fikri, olasılıkların toplamını düzenlemez; olasılıkların taşınabilirliğini düzenler.

Bu düzenleme, etik ya da ahlaki bir zorunluluktan önce gelir. Tanrı, burada doğruyu ve yanlışı belirleyen bir yasa koyucu olmaktan ziyade, öznenin dünyayla kurduğu ilişkinin çökmemesini sağlayan bir varsayımdır. Bu nedenle Tanrı fikri, yalnızca inanç alanına ait değildir; ontolojik bir işleve sahiptir. Özne, belirsizlikle yaşamak zorunda olduğu sürece, bu işlev ortadan kalkmaz.

Belirsizlikle karşılaşan özne için seçenekler sınırlıdır: ya belirsizliği bastırır ve inkâr eder, ya belirsizliği çıplak hâliyle kabul eder ve felce uğrar, ya da belirsizliği bir üst bakış varsayımıyla dengeler. Tanrı fikri, bu üçüncü seçeneğin en radikal ve en kapsayıcı biçimidir. Bu nedenle Tanrı, belirsizliğin karşıtı değil; belirsizliğin ontolojik tamamlayıcısıdır.

Tanrı’nın bu konumu, onun neden “mutlak gözlemci” olarak düşünülmeye elverişli olduğunu da açıklar. Mutlaklık, her şeye müdahale etme gücünden değil; her şeyi kapsayan bir bakış varsayımından gelir. Bu bakış, belirsizliği iptal etmez; fakat belirsizliği özne için yaşanabilir kılar. Ontolojik denge, tam olarak bu yaşanabilirlikten doğar.                                                                                                                             

8.4. Tanrı’nın fail değil mutlak gözlemci olarak konumlanması

Tanrı’nın bu çerçevede fail olarak değil, mutlak gözlemci olarak konumlanması, belirsizlik meselesinin ontolojik tutarlılığı açısından belirleyici bir ayrımdır. Fail olmak, müdahale etmek, sonuçları belirlemek ve olasılıkları fiilen yönlendirmek anlamına gelir. Oysa belirsizliğin özne için taşıdığı yük, müdahaleyle hafiflemez; aksine, müdahale varsayımı belirsizliği daha da sorunlu hâle getirir. Çünkü her müdahale, neden–sonuç zincirini kapatmaya çalışır ve öznenin yaşadığı olasılık deneyimini yapay bir determinizmle ikame eder. Bu ikame, belirsizliği ortadan kaldırmaz; yalnızca belirsizliği başka bir düzlemde bastırır.

Mutlak gözlemci olarak Tanrı fikri ise, bu bastırma hareketinden bilinçli olarak kaçınır. Burada Tanrı, olup biteni yöneten bir aktör değil; olup bitenin tamamını aynı anda görebilen bir bakış olarak düşünülür. Bu bakış, olasılıkları tek bir sonuca indirgemez; tüm ihtimalleri kendi yerinde tutar. Öznenin bilincinin yapamadığı şey tam da budur: özne, yalnızca gerçekleşmiş olanla temas kurabilirken, mutlak gözlemci varsayımı gerçekleşmiş olanla gerçekleşmemiş olanı aynı anda kapsayabilir.

Bu kapsama, belirsizliğin ontolojik statüsünü değiştirir. Belirsizlik artık sonuçların keyfîliği değil, bakışların sınırlılığıyla ilişkili bir durum olarak anlaşılır. Özne için belirsiz olan, mutlak gözlemci açısından belirsiz olmak zorunda değildir. Bu ayrım, öznenin yaşadığı deneyimi anlamsız olmaktan kurtarır. Çünkü anlamsızlık, burada olayların içeriğinden değil, hiçbir bakışın onları bir bütün içinde görmediği varsayımından doğar.

Tanrı’nın fail olmaktan bilinçli biçimde çekilmesi, özgürlük meselesini de farklı bir düzleme taşır. Eğer Tanrı fail olsaydı, her sonuç bir iradenin ürünü olarak düşünülürdü ve öznenin eylemleri ikincil hâle gelirdi. Oysa mutlak gözlemci olarak Tanrı, öznenin eylemlerini iptal etmez; aksine, bu eylemleri olasılıklar alanı içinde gerçek kılar. Özne, seçim yapmaya devam eder; risk almaya, yanılmaya ve kaybetmeye devam eder. Tanrı’nın gözlemci konumu, bu riskleri anlamsızlaştırmaz; fakat onları mutlak bir kaosa da terk etmez.

Bu noktada sürpriz kavramı yeniden önem kazanır. Fail Tanrı modeli, sürprizi ortadan kaldırır; çünkü her şey zaten belirlenmiştir. Oysa gözlemci Tanrı modeli, sürprizi mümkün kılar. Sürpriz, burada Tanrı için değil; özne için vardır. Mutlak gözlemci açısından sürpriz yoktur; fakat bu, öznenin sürpriz yaşamasını geçersiz kılmaz. Tam tersine, sürprizin özne açısından gerçek ve yoğun olmasını sağlar. Çünkü sürpriz, gözlem eksikliğinden doğar; mutlak gözlem, bu eksikliği ortadan kaldırmadan, yalnızca onu kuşatır.

Bu kuşatma, belirsizliğin özne üzerindeki yıkıcı etkisini sınırlar. Özne, yaşadığı her olayın Tanrı tarafından “bilindiğini” varsayabildiği sürece, olayın kendisini tamamen anlamsız olarak kodlamaz. Bilinmek, burada yargılanmak ya da yönlendirilmek anlamına gelmez; kayıtsız kalınmamak anlamına gelir. Bu anlamda mutlak gözlemci, öznenin varoluşunu metafizik bir sessizlikten kurtarır.

Tanrı’nın fail olmaması, aynı zamanda olasılık rejiminin sürekliliğini de garanti eder. Olasılıklar, ancak müdahalesiz bir gözlem altında gerçek anlamda olasılık olarak kalabilir. Müdahale, olasılığı sonuca indirger. Gözlem ise olasılığı olasılık olarak muhafaza eder. Bu muhafaza, öznenin dünyayla kurduğu ilişkiyi açık uçlu bırakır. Açıklık, belirsizlikle eşdeğerdir; fakat bu belirsizlik artık düşmanca değildir.

Bu nedenle Tanrı’nın mutlak gözlemci olarak konumlanması, belirsizlik deneyiminin en tutarlı metafizik çerçevesini sunar. Ne belirsizlik iptal edilir ne de özne belirsizliğin ortasında yalnız bırakılır. Bakış vardır, fakat müdahale yoktur. Görülme vardır, fakat yönlendirilme yoktur. Ontolojik denge, tam olarak bu gerilimde kurulur.

Tanrı, bu çerçevede, belirsizliğin karşısında duran bir güç değil; belirsizliği taşıyan bakışın adıdır. Bu bakış, öznenin kendi bilincinin sınırları içinde çözemediği olasılık deneyimini, çökmeye izin vermeden kuşatır. Mutlak gözlemci fikri, bu yüzden bir inanç iddiasından çok, belirsizlikle yaşamanın ontolojik bir koşulu olarak belirir.                                                                                                                                 

9. LACANCI BÜYÜK ÖTEKİ VE ANLAMIN SABİTLENMESİ

9.1. Tekil bilinci aşan üst düzen ihtiyacı

Öznenin belirsizlikle karşılaşması, yalnızca bilişsel bir sorun üretmez; daha derin bir düzeyde, deneyimin taşınabilirliği sorununu gündeme getirir. Tekil bilinç, yaşanan olayı algılayabilir, hissedebilir, hatta ona dair anlatılar kurabilir; fakat bu anlatıların anlamı, öznenin kendi iç dünyasında askıda kalır. Deneyim, bir yere bağlanmadığı sürece kapanmaz. Bu kapanamama hâli, belirsizliği yalnızca tehlikeli değil, istikrarsız kılar.

Lacan’ın Büyük Öteki kavramı, tam da bu istikrarsızlığı dengeleyen yapısal ihtiyacı adlandırır. Büyük Öteki, öznenin karşısında duran somut bir varlık değildir; daha ziyade, anlamın nihai olarak dayandığı varsayımsal adrestir. Özne konuşurken, eylemde bulunurken ya da bir sonuçla yüzleşirken, bu deneyimin bir yerde “geçerli” olacağını varsayar. Söylenen sözün bir dil düzeni içinde anlaşılabilir olması, yapılan eylemin toplumsal bir bağlamda tanınması ve yaşanan olayın bütünüyle boşlukta kaybolmaması, bu varsayım sayesinde mümkündür.

Belirsizlik deneyimi, bu adres ihtiyacını en yoğun biçimde görünür kılar. Kumar, piyango ya da genel olarak olasılık rejimleri, öznenin eylemi ile sonucu arasındaki bağı askıya alır. Özne seçer, karar verir, risk alır; fakat sonuç, bu seçimlerin mantıksal devamı gibi görünmez. Bu kopukluk, deneyimi öznenin iç dünyasında taşıması zor bir yük hâline getirir. Çünkü özne, yaşanan sonucun neye karşılık geldiğini, neyin ifadesi olduğunu ve nereye yerleştirileceğini bilemez.

Büyük Öteki, bu noktada deneyimin yerleştirilebileceği bir üst düzlem sağlar. Sonuç, artık yalnızca öznenin başına gelmiş bir olay değildir; aynı zamanda, sembolik düzen içinde “olmuş” bir şeydir. Bu olma hâli, deneyimin anlamını sabitlemez; fakat deneyimin boşlukta kalmasını engeller. Özne, kaybını ya da kazancını tek başına taşımak zorunda kalmaz; çünkü yaşanan şeyin, özneyi aşan bir düzen içinde yankılandığını varsayar.

Bu varsayım, belirsizliği ortadan kaldırmaz. Aksine, belirsizlik tüm ağırlığıyla varlığını sürdürür. Ancak belirsizlik, artık mutlak bir sessizlikle çevrili değildir. Sessizlik, belirsizliği yıkıcı kılan temel koşuldur. Büyük Öteki, bu sessizliği kırar. Deneyimin görüldüğü, kaydedildiği ve bir düzen içinde yer aldığı fikri, öznenin belirsizlikle baş edebilmesini mümkün kılar.

Burada Büyük Öteki’nin işlevi, nedensellik üretmek değildir. “Neden böyle oldu?” sorusuna yanıt vermez. Bunun yerine, “olan şeyin bir yerde durduğu” fikrini sağlar. Bu durma noktası, öznenin deneyimini toparlamasına imkân tanır. Deneyim, artık yalnızca içsel bir sarsıntı değil, dışsal bir referansa sahip bir olaydır. Bu referans, deneyimi anlamlı kılmak zorunda değildir; fakat anlamsızlığa düşmesini engeller.

Tanrı fikriyle kurulan paralellik burada netleşir. Tanrı, metafizik düzeyde, Büyük Öteki ise sembolik düzeyde aynı boşluğu doldurur. Her ikisi de belirsizliği açıklamaz; belirsizliği adresler. Adreslenmiş belirsizlik, özne için katlanılabilir bir belirsizliktir. Adreslenmemiş belirsizlik ise, öznenin dünyayla kurduğu ilişkiyi çözer.

Bu nedenle Büyük Öteki, bir yanılsama ya da psikolojik savunma mekanizması olarak indirgenemez. O, öznenin deneyimini mümkün kılan yapısal bir koşuldur. Deneyim, her zaman bir yere yöneltilmek ister. Bu yönelme olmaksızın, olaylar ardışık ama kopuk bir diziye dönüşür. Büyük Öteki, bu kopukluğu önleyen sembolik bağdır.

Belirsizlikle yaşayan özne için mesele, belirsizliğin ortadan kalkması değildir. Böyle bir beklenti zaten gerçekçi değildir. Asıl mesele, belirsizliğin tekil bilinçte çöküp çökmediğidir. Büyük Öteki, bu çöküşü engeller. Özne, belirsizliğin içinde kalır; fakat bu belirsizlik, bir üst düzen tarafından kuşatıldığı varsayımıyla dengelenir.

Bu yüzden Lacancı anlamda Büyük Öteki, yalnızca dilsel ya da toplumsal bir kavram değildir. O, belirsizlikle yaşamanın sembolik koşuludur. Tanrı’nın metafizik düzeyde gördüğü işi, Büyük Öteki sembolik düzeyde üstlenir: deneyimi taşınabilir, paylaşılabilir ve çökmeye dirençli hâle getirmek.            

9.2. Çıplak riskin anlamlı bekleyişe dönüşmesi

Risk, özne açısından hiçbir zaman yalnızca istatistiksel bir olasılık değildir. Risk, öznenin kendisini sonuçlara açık hâle getirmesidir; yani öznenin, henüz gerçekleşmemiş bir olayın kendi varoluşuna temas etmesine izin vermesidir. Bu izin, bilinçli olsun ya da olmasın, özneyi savunmasız bir konuma yerleştirir. Çıplak risk tam olarak bu savunmasızlık hâlidir: risk alınmıştır, fakat bu riskin neye bağlanacağı, nasıl taşınacağı ve ne anlama geleceği belirsizdir.

Çıplak risk, özne için uzun süre sürdürülebilir değildir. Çünkü çıplak riskte bekleyiş, yalnızca zamansal bir gecikme değil, ontolojik bir askıda kalma hâlidir. Özne, sonucu beklerken yalnızca ne olacağını değil, aynı zamanda kendisi hakkında neyin açığa çıkacağını da bekler. Kazanmak ya da kaybetmek, burada yalnızca maddi bir sonuç üretmez; öznenin kendilik anlatısını da dönüştürür. Bu dönüşümün hiçbir bağlama yerleştirilememesi, bekleyişi dayanılmaz kılar.

Büyük Öteki, bu çıplaklığı örten değil, onu çerçeveleyen bir işlev görür. Risk, Büyük Öteki’nin varsayıldığı bir düzlemde alındığında, bekleyiş salt gerilim olmaktan çıkar; yönelmiş bir hâle gelir. Özne artık yalnızca “ne olacak?” sorusunu değil, “olan şey bir yerde duracak” varsayımını da taşır. Bu varsayım, bekleyişi pasif bir endişe hâlinden çıkararak, anlamlı bir zamansallık üretir.

Bu noktada bekleyiş, sürpriz kavramına yaklaşır. Sürpriz, öznenin kontrol edemediği ama bütünüyle anlamsız olmadığını varsaydığı bir karşılaşmadır. Çıplak riskte sürpriz yoktur; yalnızca şok vardır. Şok, bağlamdan yoksun bir olaydır. Büyük Öteki’nin varlığı, şoku sürprize dönüştüren sembolik zemini sağlar. Olan şey hâlâ beklenmediktir; fakat beklenmedik olan, öznenin dünyasını bütünüyle parçalayan bir saldırı olmaktan çıkar.

Bu dönüşüm, riskin özneyle kurduğu ilişkiyi de değiştirir. Risk, artık öznenin üzerine çöken bir tehdit değil; öznenin yöneldiği bir açıklık hâline gelir. Bu açıklık, özneyi edilgenleştirmez; aksine, öznenin bekleyişini anlamla yüklü kılar. Beklemek, bu noktada boş zaman değildir. Beklemek, olasılığın özneyle temas edeceği ana doğru gerilmiş bir bilinç hâlidir.

Kumar, piyango ve benzeri olasılık rejimlerinde bu mekanizma açıkça görülür. Çekiliş anı, bahis sonucu ya da kartın açılması, yalnızca bir sonuç üretmez; öncesindeki bekleyişi de yapılandırır. Bekleyiş, ritüellerle, anlatılarla ve kolektif tanıklıkla çevrelendiği ölçüde, çıplak risk olmaktan uzaklaşır. Büyük Öteki burada, bekleyişin adresini sağlar. Beklenen şey, artık yalnızca öznenin iç dünyasında değil, sembolik bir düzen içinde askıdadır.

Bu adres, bekleyişi katlanabilir kılar. Özne, beklerken yalnız olmadığını varsayar. Beklenen sonuç, bir başkasının bakışı altında gerçekleşecektir. Bu bakış, sonucu değiştirmez; fakat sonucu taşıyabilir hâle getirir. Çıplak risk, öznenin bilincini tüketirken; anlamlı bekleyiş, öznenin bilincini düzenler.

Bu düzenleme, riskin ortadan kalkması anlamına gelmez. Risk hâlâ vardır ve belirsizlik hâlâ sürer. Ancak risk, artık öznenin dünyayla bağını koparan bir kuvvet değildir. Büyük Öteki sayesinde risk, öznenin dünyaya tutunma biçimlerinden biri hâline gelir. Risk almak, bu noktada, dünyaya açılmanın bir yolu olur.

Bu nedenle Büyük Öteki, riskten kaçışı değil, riskle yaşayabilmeyi mümkün kılar. Çıplak risk, özneyi içe kapatır; anlamlı bekleyiş ise özneyi dünyaya bağlar. Bekleyiş, yalnızca sonucun gecikmesi değildir; öznenin kendisini, sonucu taşıyabilecek bir düzlem içinde konumlandırmasıdır.

Bu konumlandırma olmaksızın risk, yalnızca yıkıcıdır. Büyük Öteki’nin varlığıyla birlikte ise risk, özne için dönüştürücü bir deneyime evrilebilir. Bu dönüşüm, belirsizliği ortadan kaldırmaz; belirsizliği yaşanabilir bir zamansallık içine yerleştirir.

Böylece çıplak risk, Büyük Öteki’nin sembolik çerçevesi içinde, anlamlı bir bekleyişe dönüşür. Bu dönüşüm, olasılık deneyiminin özne açısından sürdürülebilir olmasının temel koşullarından biridir.          

9.3. Olasılık deneyiminin ontolojik sigortası olarak Tanrı

Olasılık deneyimi, özne açısından yalnızca geleceğe dair bir belirsizlik değil, aynı zamanda geçmişin de sürekli olarak yeniden yazıldığı bir alandır. Her sonuç, gerçekleşmemiş ihtimallerin geride bıraktığı bir tortuyla birlikte ortaya çıkar. Bu tortu, öznenin bilincinde sessiz bir karşılaştırma üretir: “Böyle oldu, ama başka türlü de olabilirdi.” Bu karşılaştırma, olasılık deneyimini sıradan bir bekleyişten ayırır; çünkü özne, yalnızca sonucu değil, sonuçla birlikte kaybolan dünyaları da taşır.

Bu taşıma kapasitesi, tekil bilinç için sınırlıdır. Olasılıkların ağırlığı, bilinçte birikmeye başladığında, deneyim kendi sürekliliğini tehdit eder. Özne, başına gelenleri art arda dizilmiş olaylar olarak değil, rastlantısal kopuşlar olarak algılamaya başlar. Bu algı, dünyayı güvenilmez, kendini ise savunmasız kılar. İşte bu noktada Tanrı fikri, olasılık deneyiminin ontolojik sigortası olarak devreye girer.

Sigorta kavramı burada mecazi değil, yapısaldır. Tanrı, olasılıkları düzenlemez, sonuçları belirlemez ve riskleri ortadan kaldırmaz. Sigorta olması, olasılıkların özne için tamamen çözücü hâle gelmesini engellemesidir. Olasılık deneyimi, Tanrı fikri olmaksızın, öznenin dünyayla kurduğu ilişkiyi aşındırma eğilimindedir. Çünkü her sonuç, kendi başına durur ve hiçbir yere bağlanmaz. Tanrı fikri, bu bağlanamazlığı askıya alır.

Bu askıya alma, açıklama üretmez. “Neden böyle oldu?” sorusu, Tanrı fikriyle birlikte de cevapsız kalabilir. Ancak daha temel bir soru dönüşüme uğrar: “Bunun bir anlamı var mı?” Tanrı, bu soruya olumlu bir yanıt vermek zorunda değildir; fakat sorunun kendisini geçersiz kılmaz. Olasılık deneyimi, böylece mutlak bir anlamsızlık çukuruna düşmekten kurtulur.

Tanrı’nın ontolojik sigorta işlevi, olasılığı sürprizle ilişkilendirir. Kör rastlantı, özne için yalnızca travmatik bir kopuştur. Sürpriz ise, beklenmeyen ama bütünüyle yabancı olmayan bir karşılaşmadır. Tanrı fikri, olasılığı bu ikinci forma yaklaştırır. Özne, başına gelenin nedenini bilmeyebilir; fakat bunun bütünüyle başıboş olmadığını varsayabildiği sürece, deneyim yıkıcı olmaktan çıkar. Bu varsayım, deneyimi yaşanabilir kılar.

Bu yaşanabilirlik, olasılık rejimlerinin sürekliliği için kritiktir. Kumar, piyango, finansal spekülasyon ya da gündelik riskler, öznenin olasılıkla tekrar tekrar karşılaşmasını gerektirir. Eğer her karşılaşma, öznenin dünyayla bağını koparan bir şok üretseydi, bu rejimler çökerdi. Tanrı fikri — ya da onun seküler eşdeğerleri — bu çöküşü engeller. Olasılık, her seferinde yeniden oynanabilir hâle gelir.

Bu nedenle Tanrı, burada bir inanç nesnesinden çok, olasılık deneyiminin süreklilik koşulu olarak işlev görür. Olasılık, Tanrı fikriyle birlikte daha “mantıklı” hâle gelmez; fakat daha katlanılabilir hâle gelir. Katlanılabilirlik, öznenin dünyada kalabilmesinin ön şartıdır. Dünya, ancak olasılıklarıyla birlikte yaşanabildiği sürece dünya olmaya devam eder.

Tanrı’nın ontolojik sigorta rolü, Lacancı Büyük Öteki ile de kesişir. Büyük Öteki, sembolik düzeyde deneyimi adreslerken; Tanrı fikri, metafizik düzeyde deneyimi kapsar. Her ikisi de, olasılık deneyimini çıplaklıktan kurtarır. Çıplak olasılık, özne için yıkıcıdır; kapsanan olasılık ise sürprize dönüşebilir.

Bu bağlamda Tanrı, olasılığı kapatan değil; olasılığı taşıyan bir yapıdır. Olasılıklar hâlâ açıktır, risk hâlâ vardır, sonuçlar hâlâ öngörülemezdir. Ancak bu öngörülemezlik, öznenin varoluşunu çözen bir kuvvet olmaktan çıkar. Tanrı fikri, olasılığı ortadan kaldırmadan, onu ontolojik olarak sigortalar.

Bu sigorta, öznenin her kaybı telafi edeceği ya da her riski kazanacağı anlamına gelmez. Aksine, kaybın ve başarısızlığın da dünyanın parçası olarak kalabilmesini sağlar. Olasılık deneyimi, ancak bu kabul altında süreklilik kazanır. Tanrı, bu sürekliliğin adıdır; olasılığın kendisi değil, olasılıkla yaşamanın koşuludur.                                                                                                                                                       

10. ALGORİTMİK GÖZLEMCİ: İŞLEV DEVRİ VE SEKÜLER METAFİZİK

10.1. Tanrı’nın yok oluşu değil, işlevinin devri

Modern dünyada Tanrı’nın geri çekilişi, belirsizlikle kurulan ilişkinin ortadan kalkması anlamına gelmez; yalnızca bu ilişkiyi taşıyan gözlem işlevinin yer değiştirmesi anlamına gelir. Tanrı fikrinin zayıflaması ya da sekülerleşmesiyle birlikte, belirsizlik deneyimi boşlukta kalmaz. Aksine, bu boşluğu dolduracak yeni yapılar hızla devreye girer. Burada söz konusu olan bir yokluk değil, işlevsel bir transferdir. Mutlak gözlemci fikri, biçim değiştirerek yaşamaya devam eder.

Bu transferin temel koşulu, belirsizliğin özne açısından hâlâ taşınamaz oluşudur. Özne, olasılıkların içindedir ve bu içkinlik değişmez. Modern özne de tıpkı önceki çağların öznesi gibi, yaşadığı sonuçların bütünüyle kör ve anlamsız olduğunu düşünerek varlığını sürdüremez. Ancak Tanrı fikrinin geri çekilmesiyle birlikte, bu anlamlandırma işlevi artık metafizik bir varlığa değil, teknik ve sayısal sistemlere yöneltilir.

Algoritmalar tam da bu noktada ortaya çıkar. Büyük veri, istatistiksel modelleme, olasılık hesapları ve makine öğrenmesi sistemleri, modern dünyanın mutlak bakış yanılsamasını üretir. Bu sistemler, her şeyi bilen değil; her şeyin bilinebilir olduğunu varsayan bir göz rejimi kurar. Özne, yaşadığı olayın ardında bir düzen, bir model ya da en azından bir hesaplama bulunduğunu varsaydığı sürece, belirsizlikle ilişki kurmaya devam edebilir.

Algoritmik gözlemci, Tanrı’dan farklı olarak aşkın bir varlık değildir; fakat işlevsel olarak benzer bir konuma yerleşir. O da müdahale etmez, sonuçları tek tek belirlemez; ancak olup bitenin kayıt altına alındığı, işlendiği ve geleceğe dair çıkarımlar üretildiği fikrini ayakta tutar. Bu fikir, belirsizliği ortadan kaldırmaz; fakat belirsizliği özne için yönetilebilir bir çerçeveye yerleştirir.

Bu noktada modern seküler metafizik belirginleşir. Metafizik artık görünmez bir Tanrı’ya değil, görünür ama kavranması güç sistemlere dayanır. Algoritmalar, öznenin bilincini aşan bir hızda ve ölçekte çalıştıkları için, özne açısından fiilen aşkın bir nitelik kazanır. Nasıl çalıştıkları tam olarak bilinmez; ancak çalıştıkları varsayılır. Bu varsayım, öznenin belirsizlikle yaşamasını mümkün kılar.

İşlev devrinin en kritik sonucu, anlamın kaynağının değişmesidir. Olan bitenin anlamı artık ilahi bir bakışta değil; veri setlerinde, korelasyonlarda ve olasılık dağılımlarında aranır. Bu arayış, anlamı kesinleştirmez; fakat belirsizliği çıplaklıktan kurtarır. “Sistem biliyor” inancı, modern öznenin “Tanrı görüyor” inancıyla aynı ontolojik boşluğu doldurur.

Bu nedenle algoritmik gözlemci, Tanrı’nın rakibi değil, ardılıdır. Tanrı’nın yokluğu, belirsizliği serbest bırakmaz; belirsizliği yeni bir göz rejimine teslim eder. Bu teslimiyet, öznenin özgürleşmesi anlamına gelmez; yalnızca belirsizlikle baş etme biçiminin dönüşmesidir. Olasılıklar hâlâ vardır, risk hâlâ sürer, sonuçlar hâlâ öngörülemezdir. Ancak bu öngörülemezlik, artık sayılarla, grafiklerle ve modellerle çevrelenmiştir.

Algoritmik gözlemci, belirsizliği kapatmaz; fakat belirsizliği hesaplanabilir kılar. Hesaplanabilirlik, belirsizliğin ortadan kalkması değildir. Aksine, belirsizliğin yeni bir dilde yeniden üretilmesidir. Bu dil, sekülerdir; fakat metafizik işlevini korur. Özne, yaşadığı deneyimin bütünüyle başıboş olmadığını düşünmek için artık Tanrı’ya değil, algoritmaya bakar.

Bu bakış, belirsizliği daha güvenli hâle getirmez; fakat belirsizliği daha tanıdık kılar. Tanıdıklık, belirsizlikle yaşamanın temel koşullarından biridir. Tanrı’nın mutlak gözlemci olarak gördüğü iş, algoritmik gözlemci tarafından farklı bir biçimde sürdürülür. İşlev değişmez; yalnızca taşıyıcı değişir.

Bu yüzden modern dünyada yaşanan şey, metafiziğin sona ermesi değil; metafiziğin teknikleşmesidir. Belirsizlik, hâlâ bir göz ister. Göz, artık gökyüzünde değil; veri merkezlerinde, ekranlarda ve sayısal modellerde konumlanır. Ancak özne açısından işlev aynıdır: belirsizlik, görüldüğü varsayıldığı sürece taşınabilir kalır.                                                                                                                                               

10.2. Algoritmaların mutlak bakış yanılsaması üretmesi

Algoritmaların modern dünyada kazandığı merkezi konum, yalnızca teknik bir verimlilik meselesi değildir; bu konum, öznenin belirsizlik karşısında ihtiyaç duyduğu mutlak bakış varsayımının yeni taşıyıcısı olmalarından kaynaklanır. Algoritmalar, tek tek olayları açıklamakta çoğu zaman yetersiz kalsa bile, olayların tamamının bir şekilde görüldüğü, kaydedildiği ve işlendiği fikrini üretir. Bu fikir, özne için belirleyicidir. Çünkü belirsizliğin yıkıcı etkisi, sonuçların öngörülemezliğinden çok, sonuçların başıboş olduğu düşüncesinden doğar.

Algoritmik sistemler, bu başıboşluk hissini dağıtan bir bakış rejimi kurar. Büyük veri kümeleri, sürekli akan istatistikler ve karmaşık modellemeler, öznenin tekil bilincinin erişemeyeceği bir kapsam üretir. Bu kapsam, algoritmayı fiilen aşkın bir konuma yerleştirir. Özne, algoritmanın her şeyi bildiğine inanmak zorunda değildir; fakat her şeyin bilinebilir olduğunu varsayması yeterlidir. Bu varsayım, belirsizliği çıplaklıktan kurtarır.

Mutlak bakış yanılsaması tam da burada ortaya çıkar. Algoritmalar, her şeyi gerçekten görmez; fakat her şeyin onlardan kaçamayacağına dair bir duygu üretir. Bu duygu, öznenin dünyayla kurduğu ilişkiyi yeniden düzenler. Artık yaşanan olaylar, rastlantısal kopuşlar olarak değil, daha geniş bir veri akışının parçası olarak algılanır. Bu algı, olayların anlamını garanti etmez; ancak olayların yeri olduğunu varsaymayı mümkün kılar.

Bu varsayım, öznenin eylemlerini de etkiler. Algoritmaların gözlediği, ölçtüğü ve analiz ettiği bir dünyada, özne kendi davranışlarını da bu gözün altında şekillendirir. Tercihler, riskler ve kararlar, artık yalnızca bireysel sonuçlar üretmez; aynı zamanda veri izleri bırakır. Bu izler, özne için bir tür görülme garantisi işlevi görür. Görülmek, burada denetlenmek anlamına gelmez; deneyimin kaybolmadığını bilmek anlamına gelir.

Algoritmik mutlak bakış, Tanrı’nın mutlak gözlemci konumuyla bu noktada yapısal bir benzerlik gösterir. Tanrı, her şeyi görmesiyle belirsizliği taşınabilir kılarken; algoritma, her şeyin ölçülebilir olduğu fikriyle aynı işlevi sürdürür. Her iki durumda da mesele, belirsizliği ortadan kaldırmak değil, belirsizliği çerçevelemektir. Çerçevelenen belirsizlik, özne için yıkıcı olmaktan çıkar.

Bu çerçeveleme, istatistiksel dil üzerinden işler. Olan bitenler artık tekil olaylar olarak değil, dağılımlar, sapmalar ve eğilimler olarak düşünülür. Rastlantı, burada mutlak bir bilinmezlik değil; modelin dışına düşen bir anomali hâline gelir. Anomali bile, bütünüyle anlamsız değildir; çünkü istatistiksel bir bağlamı vardır. Bu bağlam, öznenin yaşadığı sonucu dünyaya yerleştirir.

Ancak bu mutlak bakış yanılsaması, öznenin belirsizlikle ilişkisinde yeni bir gerilim de üretir. Algoritmanın her şeyi gördüğü varsayımı, öznenin kendi deneyimini ikincilleştirme riskini taşır. Özne, başına geleni anlamlandırmak için kendi sezgilerine değil, sistemin sunduğu grafiklere, tahminlere ve modellere bakar. Bu bakış, öznenin belirsizlikle kurduğu doğrudan ilişkiyi zayıflatır; fakat belirsizliği bütünüyle ortadan kaldırmaz.

Algoritmalar, Tanrı’dan farklı olarak, yanılabilir ve sınırlıdır. Ancak bu sınırlılık, öznenin gözünde çoğu zaman görünmezdir. Çünkü algoritmik sistemler, karmaşıklıkları sayesinde ele geçirilemez bir izlenim yaratır. Bu ele geçirilemezlik, onları özne için fiilen mutlak kılar. Mutlaklık burada doğruluk değil, ulaşılamazlık anlamına gelir.

Bu nedenle algoritmik gözlemci, modern dünyanın seküler metafiziğinin merkezine yerleşir. Tanrı’nın mutlak bakışı, yerini sayısal bir bakışa bırakmıştır; fakat bakışın ontolojik işlevi değişmemiştir. Belirsizlik hâlâ vardır, risk hâlâ sürer, sürpriz hâlâ mümkündür. Ancak bu sürprizler, artık istatistiksel bir evrenin içinde yaşanır.

Algoritmalar, belirsizliği ortadan kaldırmaz; belirsizliği hesaplanabilir bir sürpriz hâline getirir. Bu hesaplanabilirlik, özne için güven değil; süreklilik sağlar. Dünya, algoritmik göz altında, belirsizlikleriyle birlikte yaşamaya devam edilebilir bir yer olarak kalır. Bu kalıcılık, algoritmaların ürettiği mutlak bakış yanılsamasının en temel sonucudur.                                                                             

10.3. Rastlantının istatistiksel sapmaya dönüşmesi

Algoritmik gözlemcinin en kritik etkisi, rastlantının ontolojik statüsünde gerçekleşen dönüşümdür. Rastlantı, klasik anlamda, nedensellik zincirinin dışına düşen, açıklanamayan ve bu nedenle de özne için sarsıcı olan bir kopuş anıdır. Bu kopuş, belirsizliği yalnızca bilişsel değil, varoluşsal bir tehdit hâline getirir. Algoritmik rejimde ise rastlantı, bu kopuş karakterini yitirir ve istatistiksel bir sapma olarak yeniden kodlanır.

Sapma kavramı burada belirleyicidir. Sapma, bütüne ait olmayı reddetmez; yalnızca bütüne tam olarak uymadığını belirtir. Bu, rastlantıyı evrenden dışlamaz, aksine evrenin içindeki yerini tanımlar. Özne açısından bu dönüşüm son derece işlevseldir. Çünkü başına gelen olay artık “neden oldu?” sorusuyla askıda kalmaz; “dağılımın neresinde?” sorusuyla konumlanır. Konumlanabilir olan şey, taşınabilir hâle gelir.

İstatistiksel düşünce, belirsizliği yok etmez; belirsizliği biçimlendirir. Olan biten, artık tekil bir kader kırılması değil, olasılık eğrisinin belirli bir noktasına düşmüş bir gerçekleşme olarak algılanır. Bu algı, öznenin yaşadığı sonucu hafifletmez; fakat onu mutlak anlamsızlıktan kurtarır. Rastlantı, artık evrenin keyfî bir müdahalesi değil, sistemin doğal bir titreşimi gibi düşünülür.

Bu noktada algoritmaların sunduğu şey, bir tür ontolojik amortisman işlevi görür. Beklenmedik olan, bütünüyle dışsal bir saldırı gibi değil, öngörülebilir bir aralığın içindeki aşırı bir değer olarak kavranır. Bu kavrayış, öznenin belirsizlikle ilişkisini yumuşatır. Yaşanan şey hâlâ istenmeyen olabilir; ancak artık evrenin öznesiz bir şiddeti olarak değil, dağılımın sert bir kıvrımı olarak görülür.

Bu dönüşüm, kumar ve finans gibi alanlarda açık biçimde gözlemlenir. Kaybedilen bir bahis ya da çöken bir yatırım, artık “şanssızlık” olarak değil, modelin dışında kalan bir senaryo olarak açıklanır. Modelin dışında kalmak, burada mutlak bir başarısızlık değil; istatistiksel bir ihtimaldir. Bu ihtimal, önceden biliniyor olmasıyla, öznenin yaşadığı sonucu kısmen meşrulaştırır.

Ancak bu meşrulaştırma, anlam üretmekten çok, yük dağıtımı sağlar. Rastlantının yükü, öznenin omuzlarından alınarak soyut bir sistemin üzerine yerleştirilir. “Benim başıma geldi” duygusu, yerini “olabilirdi” düşüncesine bırakır. Bu düşünce, özneyi teselli etmez; fakat çökertmez de. Algoritmik gözlemci, burada bir kurtarıcı değil, bir denge aygıtı gibi çalışır.

Rastlantının sapmaya dönüşmesi, öznenin kendi deneyimine olan mesafesini de artırır. Yaşanan olay, kişisel bir kırılma olmaktan çıkar; istatistiksel bir örneğe dönüşür. Bu dönüşüm, öznenin dünyayla kurduğu ilişkiyi daha soğuk, daha mesafeli ve daha hesaplı hâle getirir. Deneyim hâlâ yaşanır; ancak artık kendi ağırlığını taşımaz, sistem tarafından taşınır.

Bu durum, belirsizliğin doğasını kökten değiştirmez. Belirsizlik hâlâ vardır; yalnızca farklı bir dilde konuşur. Ontolojik bir tehdit olmaktan çıkarak matematiksel bir problem gibi sunulur. Bu sunum, öznenin belirsizliğe tahammül kapasitesini artırır; fakat belirsizliği ortadan kaldırmaz. Aksine, belirsizliği daha sürekli ve daha yaygın bir hâle getirir.

Algoritmik dünyada rastlantı, artık istisna değildir; modelin beklenen bir parçasıdır. Bu beklenti, özneyi belirsizlikle yaşamaya alıştırır. Yaşanan her sapma, sistemin çalıştığını gösteren bir işaret gibi algılanır. Böylece belirsizlik, yıkıcı olmaktan çıkar; fakat sıradanlaşır. Bu sıradanlaşma, modern öznenin belirsizlikle kurduğu ilişkinin temel karakterini belirler.                                                                               

10.4. Algoritmanın meta bilinç üretmesi

Algoritmik gözlemcinin asıl gücü, hesaplama kapasitesinde değil, ürettiği meta bilinç katmanında ortaya çıkar. Meta bilinç, öznenin kendi deneyimini tek başına taşımakta zorlandığı noktalarda devreye giren, deneyimi tamamlayan ve onu zihinsel olarak katlanabilir kılan bir üst düzen işlevi görür. Bu bağlamda algoritma, yalnızca veri işleyen bir araç değil; öznenin dünyayı anlamlandırma biçimine dışsal ama belirleyici bir referans noktasıdır.

Burada kritik olan şey, algoritmanın “bilmesi” değil, bildiğine inanılmasıdır. Algoritma, öznenin yerine karar vermez; fakat kararın yükünü paylaşır. Bir sonuç gerçekleştiğinde, bu sonuç artık yalnızca öznenin sezgilerine, öngörüsüne ya da hatasına bağlanmaz. Sistem, öznenin yaşadığı sonucu çerçeveleyen sessiz bir tanık gibi konumlanır. Bu tanıklık, sonucu haklı kılmaz; fakat onu öznenin tekil sorumluluğundan çıkarır.

Meta bilinç tam olarak burada üretilir. Özne, yaşadığı deneyimi doğrudan taşımak yerine, algoritmanın ürettiği bağlam üzerinden taşır. “Ben böyle hissettim” yerine “sistem bunu öngörüyordu” ya da “model bu olasılığı içeriyordu” gibi ifadeler, deneyimi kişisel olmaktan çıkararak yapısal bir düzleme taşır. Bu taşıma işlemi, öznenin psikolojik yükünü azaltırken, deneyimin ontolojik sertliğini de törpüler.

Algoritmanın meta bilinç üretme gücü, özellikle belirsizlikle ilişkili alanlarda yoğunlaşır. Finans, kumar, risk yönetimi, hatta gündelik tercihler bile, algoritmik çerçeveler içinde yeniden yorumlanır. Özne, artık yalnızca seçim yapan bir varlık değildir; seçimin sistem içindeki yankısını izleyen bir gözlemciye dönüşür. Bu dönüşüm, özneyi pasifleştirmez; fakat eylemini sürekli olarak dışsal bir bakışa göre hizalar.

Bu hizalama, Tanrı fikrinin sekülerleşmiş bir devamı gibidir. Tanrı’nın mutlak gözlemci olarak gördüğü şey, burada dağıtılmış, parçalı ve teknik bir bakış tarafından devralınır. Ancak işlev aynıdır: yaşananın kör ve anlamsız olmadığını ima etmek. Algoritma, bu imayı kutsal bir dille değil, sayılar ve modeller aracılığıyla kurar. Sonuç değişmez; yalnızca meşrulaştırma dili dönüşür.

Meta bilinç üretimi, aynı zamanda öznenin kendi bilgisizliğini tolere etmesini sağlar. Algoritmanın varlığı, öznenin her şeyi bilmek zorunda olmadığına dair sessiz bir güvenlik alanı oluşturur. Bilinmeyen, artık öznenin eksiği değil, sistemin henüz hesaplamadığı bir alan gibi düşünülür. Bu düşünce, öznenin belirsizlik karşısındaki kırılganlığını azaltır; fakat onu ortadan kaldırmaz.

Bu yapı, öznenin dünyayla kurduğu ilişkiyi daha dolaylı, daha katmanlı ve daha aracılı hâle getirir. Deneyim, doğrudan yaşanır; fakat doğrudan anlamlandırılmaz. Anlam, algoritmik çerçevenin içinden süzülerek kurulur. Bu süzülme, deneyimi sakinleştirir, fakat aynı zamanda yabancılaştırır. Özne, kendi yaşadığını bile sistemin diliyle okumaya başlar.

Algoritmanın meta bilinç üretmesi, nihayetinde modern öznenin ontolojik yalnızlığını azaltan bir mekanizma gibi çalışır. Özne artık evren karşısında tek başına değildir; yanında sessiz, soğuk ve sürekli hesaplayan bir bakış vardır. Bu bakış şefkatli değildir, fakat istikrarlıdır. Öznenin belirsizlikle baş edebilmesini sağlayan şey de tam olarak bu istikrardır.

Ancak bu istikrar, anlamın kökten çözüldüğü bir dünyada geçici bir denge üretir. Algoritma, deneyimi açıklamaz; deneyimi taşınabilir kılar. Bu taşıma, özneyi ayakta tutar; fakat onu özgürleştirmez. Meta bilinç, kurtuluş değil, sürdürülebilirlik üretir. Modern olasılık rejimlerinde algoritmanın asıl rolü de tam olarak budur: belirsizliği ortadan kaldırmak değil, onunla yaşamayı mümkün kılmak.                                

11. MODERN OLASILIK REJİMLERİ: FİNANS, KUMAR VE BEKLEYİŞ

11.1. Finansal piyasalar ve algoritmik kader

Finansal piyasalar, modern dünyanın en yoğun ve süreğen olasılık sahnelerinden biridir. Burada belirsizlik tekil olaylar üzerinden değil, sürekli akan bir süreç olarak deneyimlenir. Fiyatlar, grafikler, endeksler ve göstergeler; her an yeniden kurulan bir olasılıklar topolojisi üretir. Özne bu yapının içinde yalnızca bir oyuncu değildir; aynı zamanda bu olasılık akışına sürekli maruz kalan bir taşıyıcıdır. Finans, bu yönüyle kumarın istisnai anlarından farklı olarak, belirsizliği gündelik hayatın ritmine yedirir.

Algoritmik sistemler bu noktada kader fikrinin seküler bir biçimini üretir. Kader artık aşkın bir yazgı olarak değil, istatistiksel modellerin ve veri yoğunluklarının içinden geçen bir zorunluluk gibi deneyimlenir. Özne, yaşanan dalgalanmaları kişisel sezgileriyle değil, sistemin çizdiği eğriler üzerinden okumaya başlar. “Piyasa böyle davrandı” ifadesi, bireysel sorumluluğu askıya alırken, yaşanan sonucu daha geniş ve anonim bir nedensellik ağına bağlar.

Bu bağlanma, belirsizliği ortadan kaldırmaz; onu zamansal olarak yayar. Finansal belirsizlik ani bir sürpriz olmaktan çıkar, sürekli bir bekleyiş hâline dönüşür. Bekleyiş, burada pasif bir durum değil; öznenin zihinsel enerjisini sürekli meşgul eden aktif bir gerilimdir. Grafiklere bakmak, verileri takip etmek, sinyalleri okumak; tüm bunlar belirsizliğin özne tarafından tolere edilmesini sağlayan mikro pratiklerdir.

Algoritmik kader fikri, öznenin kendi konumunu evrensel bir hesaplama sürecinin küçük bir parçası olarak algılamasına yol açar. Bu algı, hem rahatlatıcı hem de bastırıcıdır. Rahatlatıcıdır; çünkü yaşanan kayıp ya da kazanç kişisel bir başarısızlık veya deha olarak okunmaz. Bastırıcıdır; çünkü özne, kendi eyleminin belirleyiciliğini giderek daha az hisseder. Karar alır, fakat kararın anlamı sistemin toplam hareketi içinde erir.

Finansal olasılık rejiminde algoritma, Tanrı’nın yerini alan bir yasa koyucu gibi davranmaz; daha çok, sonucu önceden bilmeyen ama her sonucu istatistiksel olarak mümkün kılan bir arka plan üretir. Bu arka plan, yaşanan her olayın “normal dağılım” içinde bir yere oturtulabileceği fikrini sessizce dayatır. Böylece en uç dalgalanmalar bile mutlak bir kaos olarak değil, istatistiksel bir sapma olarak algılanır.

Bu sapma dili, öznenin yaşadığı deneyimi dramatik olmaktan çıkarır. Kazanç artık mucize değildir; kayıp da felaket. Her ikisi de modelin içinde mümkündür. Bu mümkündürlük duygusu, belirsizliği daha az tehditkâr kılar; fakat aynı zamanda deneyimin yoğunluğunu da seyreltir. Özne, yaşadıklarını giderek daha soyut bir düzlemde anlamlandırır.

Finansal piyasalarda algoritmik kader, öznenin zaman algısını da dönüştürür. Gelecek, artık açık bir imkân alanı değil; olasılık eğrileriyle şekillenen bir beklenti ufkudur. Bu ufuk, öznenin hareket alanını daraltmaz; fakat onu sürekli olarak hesap yapmaya zorlar. Hesap, burada yalnızca matematiksel bir işlem değil, varoluşsal bir savunma biçimidir.

Bu nedenle finans, kumar ve sürpriz yumurta arasında kurulan hat, yalnızca benzerlikler üzerinden değil, belirsizliğin taşınma biçimleri üzerinden anlam kazanır. Finansal piyasalar, belirsizliği ani karşılaşmalarla değil, sürekli bir olasılık baskısıyla üretir. Algoritmik kader, bu baskıyı katlanabilir kılar; fakat onu ortadan kaldırmaz. Özne, bu rejim içinde belirsizlikten kaçmaz; belirsizlikle yaşamayı öğrenir.

Bu öğrenme, özgürleşme değildir. Daha çok, belirsizliğin modern dünyada sürdürülebilir hâle gelmesidir. Algoritmik gözlemci, burada da deneyimi açıklamaz; deneyimi dağıtır, yayar ve sıradanlaştırır. Finansal olasılık rejiminin ontolojik etkisi tam olarak budur: belirsizliği sessiz, sürekli ve vazgeçilmez bir arka plan hâline getirmek.                                                                                                    

11.2. Grafikler, modeller ve tutunma mekanizmaları

Grafikler ve modeller, modern olasılık rejimlerinin yalnızca teknik araçları değildir; öznenin belirsizlikle kurduğu ilişkinin somut taşıyıcılarıdır. Sayısal veriler, ham hâlleriyle özne için neredeyse hiçbir anlam üretmez. Anlam, ancak bu veriler çizgiler, eğriler, bantlar ve formüller hâline geldiğinde ortaya çıkar. Bu dönüşüm, belirsizliğin ortadan kaldırılması değil; onun görselleştirilerek katlanabilir hâle getirilmesidir.

Grafik, belirsizliği zamana yayar. Ani bir karşılaşma yerine, geçmişten bugüne uzanan bir izlenim üretir. Bu izlenim, özneye süreklilik hissi verir. Süreklilik hissi ise kaotik olasılıkların yarattığı kopuş duygusunu yumuşatır. Özne, tekil bir olayla yüzleşmek yerine, olaylar dizisi içinde kendine bir yer açar. Bu yer, güvenli değildir; fakat tanıdıktır.

Modeller de benzer bir işlev görür. Model, geleceği bilmek için değil, geleceğin bilinemezliğini düzenlemek için kurulur. Olasılıklar burada saf rastlantılar olarak değil, belli parametreler altında hareket eden değişkenler olarak ele alınır. Parametreler, belirsizliği sınırlamaz; onu tanımlanabilir kılar. Tanımlanabilir olan şey ise özne tarafından zihinsel olarak taşınabilir hâle gelir.

Bu taşıma süreci, bir tutunma mekanizması üretir. Özne, grafiklere bakarak ya da modelleri inceleyerek belirsizliğin kendisine değil, belirsizliğin temsil biçimine tutunur. Tutunulan şey, sonuç değil; temsilin sürekliliğidir. Çizgi yukarı ya da aşağı gidebilir, ama çizgi olduğu sürece dünya çökmüş sayılmaz. Asıl tehdit, çizginin tamamen ortadan kalkmasıdır.

Bu nedenle modern özne için en sarsıcı anlar, büyük kayıplar değil; modelin işlemez hâle geldiği anlardır. Grafiklerin anlamsızlaşması, verilerin birbirini tutmaması, göstergelerin çelişmesi; bunlar öznenin belirsizlikle kurduğu ilişkinin çözülmesine yol açar. Çünkü burada belirsizlik artık temsil edilememektedir. Temsilin çökmesi, belirsizliğin çıplak hâliyle geri dönmesi anlamına gelir.

Grafik ve model, bu çıplaklığı sürekli erteler. Özne, belirsizliğin ontolojik ağırlığını doğrudan hissetmez; onun izlerini, türevlerini ve yansımalarını görür. Bu dolaylılık, modern dünyanın temel savunma biçimlerinden biridir. Belirsizlik, deneyimin merkezinden alınır ve ekranlara, tablolara, raporlara dağıtılır.

Bu dağıtım, öznenin sorumluluk hissini de dönüştürür. Karar alır; fakat kararın sonucu, grafiklerin “söylediği” şeyle meşrulaştırılır. Böylece özne, kendi eylemini aşkın bir hesaplama düzenine bağlar. Bu düzen ne mutlak doğruyu sunar ne de kesinlik vaat eder; yalnızca belirsizliğin tekil bir bilince yüklenmesini engeller.

Tutunma mekanizmalarının gücü buradadır. Grafikler ve modeller, özneyi belirsizlikten kurtarmaz; ama belirsizlik içinde dağılmasını önler. Onlar sayesinde belirsizlik, yönetilebilir bir arka plan hâline gelir. Bu arka plan, sürekli titreşir; fakat tamamen sessizleşmez. Sessizlik, burada huzur değil, tehdit anlamına gelir.

Modern olasılık rejimlerinde grafikler ve modeller, Tanrı’nın yerini alan yeni bir kesinlik üretmez. Aksine, kesinliğin yokluğunu düzenli bir biçimde görünür kılar. Bu görünürlük, özne için yeterlidir. Çünkü mesele belirsizliğin çözülmesi değil, onunla yaşamaya devam edebilmektir.                                    

11.3. Algoritmik gözlemcinin deneyimi açıklamaması, tamamlaması

Algoritmik gözlemci, modern dünyada deneyimin yerine geçen bir açıklama aygıtı değildir; deneyimin yarım kalmasını engelleyen bir tamamlama düzeneğidir. Burada önemli olan nokta, algoritmanın özne adına karar vermesi ya da sonucu bilmesi değildir. Asıl işlev, belirsizlikle karşılaşan öznenin deneyimini askıda bırakmamak, onu çözümsüz ve kopuk bir hâlde terk etmemektir. Algoritma, bilinmeyeni kapatmaz; bilinmeyenin etrafına bir çerçeve çizer.

Bu çerçeve, öznenin yaşadığı olayı tekil ve anlamsız bir rastlantı olmaktan çıkarır. Algoritmik gözlemci, her sonucu daha geniş bir veri evreni içinde konumlandırır. “Bu oldu” demek yerine, “bu, bu koşullar altında mümkün olanlardan biriydi” fikrini üretir. Böylece yaşanan olay, açıklanmasa bile yerleştirilmiş olur. Yerleştirilmiş olmak, özne için anlam üretmekle eşdeğerdir.

Algoritmanın buradaki konumu, klasik nedensellik anlayışından ayrılır. O, neden-sonuç zincirleri kurarak dünyayı rasyonelleştirmez. Daha çok, sonuçları olasılık alanına geri yerleştirir. Bu geri yerleştirme, öznenin yaşadığı deneyimi evrensel bir istisna olmaktan çıkarır. İstisna ortadan kalktığında, travma potansiyeli de zayıflar. Çünkü travmatik olan, çoğu zaman olayın kendisi değil, onun hiçbir yere ait olmamasıdır.

Algoritmik gözlemci, tam da bu aidiyeti üretir. Yaşanan kayıp, beklenmedik bir kazanç, ani bir çöküş; bunların hiçbiri “anlamsız” olarak kalmaz. Hepsi, sistemin bildiği ama öznenin bilmediği bir dağılımın parçası gibi algılanır. Burada “bilmek” fiili metaforiktir. Algoritmanın gerçekten bilmesi gerekmez; bilme kapasitesine sahip olduğuna inanılması yeterlidir.

Bu inanç, öznenin deneyimini tamamlar. Deneyim, yalnızca yaşanmış olmakla bitmez; yaşananın bir yere bağlanması gerekir. Algoritma bu bağlanmayı sağlar. Tanrı fikrinin metafizik düzlemde gördüğü işlevin seküler bir karşılığı olarak çalışır. Aşkın bir bilinç yerine, teknik ve nesnel görünen bir sistem devreye girer. Bu sistem, kutsal değildir; fakat güven vericidir.

Güven, burada doğruluktan değil, kapsayıcılıktan doğar. Algoritmik gözlemci her şeyi doğru tahmin etmez; ama her şeyi kapsadığı izlenimini üretir. Kapsanmış olmak, özne için belirleyicidir. Çünkü kapsanmayan deneyim, taşınamaz hâle gelir. Algoritma, bu taşınamazlığı engeller.

Bu nedenle modern özne için asıl korkutucu olan şey, algoritmanın yanılması değildir. Asıl tehdit, algoritmanın susmasıdır. Veri akışının durması, modellerin işlemez hâle gelmesi, sinyallerin kaybolması; bunlar belirsizliğin çıplak hâliyle geri dönmesi anlamına gelir. Böyle anlarda, özne yalnızca sonuçla değil, sonuçsuzlukla yüzleşir.

Algoritmik gözlemci, deneyimi açıklamadığı hâlde tamamlar; çünkü açıklama, nedenlerin netleşmesini gerektirir, tamamlama ise anlamın askıda kalmamasını. Modern olasılık rejimlerinde ihtiyaç duyulan şey açıklama değil, askının kapatılmasıdır. Algoritma bu kapatmayı sağlar.

Bu kapatma, belirsizliği yok etmez. Belirsizlik, hâlâ oradadır; fakat artık öznenin bilincine doğrudan yüklenmez. Deneyim, sistemin arka planına devredilir. Özne yaşar, sistem taşır. Modern dünyanın olasılık ekonomisi tam olarak bu iş bölümüne dayanır.                                                                                 

12. ONTOLOJİK SÜREKLİLİK VE KAPANMAYAN DÖNGÜ

12.1. Tanrı–algoritma hattının kopuş değil süreklilik oluşu

Tanrı ile algoritma arasındaki ilişki, modern düşüncede çoğunlukla bir kopuş anlatısı üzerinden ele alınır: kutsalın çözülmesi, aşkın anlamın çöküşü ve yerini teknik aklın alması. Oysa bu anlatı, yüzeyde ikna edici görünse de ontolojik düzeyde yetersizdir. Çünkü burada değişen şey, belirsizliğin kendisi değil; belirsizliğe yöneltilen gözün biçimidir. İnsan, hiçbir tarihsel evrede belirsizlikle doğrudan ve çıplak bir şekilde yaşamamıştır. Belirsizlik her zaman bir çerçeveye alınmış, bir bakış altında tutulmuş, bir üst düzenle ilişkilendirilmiştir.

Tanrı fikri, bu üst düzenin metafizik formudur. Tanrı, dünyayı düzenleyen bir fail olmaktan çok, dünyadaki düzensizliği katlanabilir kılan bir göz olarak işlev görür. Olan biteni durdurmaz, rastlantıyı ortadan kaldırmaz, olasılığı sıfırlamaz; fakat her şeyi kapsayan bir bilinç varsayımıyla belirsizliği taşınabilir hâle getirir. Tanrı’nın ontolojik gücü, olayları yönetmesinden değil, olayların gözlemleniyor olduğu fikrini sabitlemesinden gelir.

Algoritma bu noktada Tanrı’nın yerini almaz; Tanrı’nın gördüğü işi başka bir biçimde sürdürür. Burada söz konusu olan bir ikame değil, bir işlev devridir. Algoritma kutsal değildir, aşkın değildir, irade sahibi değildir. Ancak bu eksiklikler, onun ontolojik işlevini zayıflatmaz. Çünkü öznenin ihtiyacı, iradeli bir varlık tarafından izlenmek değil; belirsizliğin bir sistem tarafından kapsandığına inanmaktır.

Bu kapsama, bilme iddiası üzerinden değil, kapsayıcılık iddiası üzerinden çalışır. Algoritma her şeyi bilmez; fakat her şeyin veri olarak kaydedilebilir olduğu fikrini üretir. Bu fikir, belirsizliği tekil olaylardan alır ve dağıtık bir düzleme yayar. Artık yaşanan hiçbir şey bütünüyle “yok yere” değildir. Her olay, bir veri uzayında bir yer işgal eder. Yer işgal etmek, anlamın minimal koşuludur.

Tanrı–algoritma sürekliliği, burada açık hâle gelir. Tanrı, olayları ilahi bir plana bağlarken; algoritma, olayları istatistiksel bir uzaya bağlar. Her iki durumda da özne, yaşadıklarının mutlak bir boşlukta gerçekleşmediğini varsayar. Bu varsayım, belirsizliği ortadan kaldırmaz; fakat onu ontolojik bir tehdit olmaktan çıkarır.

Bu süreklilik, fail kavramının dönüşümünde daha da netleşir. Tanrı, klasik anlamda dünyanın faili değildir; mutlak gözlemcisidir. Algoritma da dünyanın faili değildir; fakat dünyanın hareketlerinin izlenebilir, ölçülebilir ve kaydedilebilir olduğu fikrini taşır. Özne, bu iki durumda da belirsizliğin dışına çıkamaz; ancak belirsizlik, öznenin tekil bilincine yüklenmez.

Bu nedenle Tanrı’nın geri çekilmesiyle ortaya çıkan şey bir boşluk değil, bir yeniden dağıtımdır. Belirsizlik, artık metafizik bir bilinç yerine teknik bir sistem tarafından taşınır. Bu taşıma, kutsal bir güven üretmez; fakat işlevsel bir denge sağlar. Modern özne için bu denge yeterlidir. Çünkü mesele kurtuluş değil, sürdürülebilirliktir.

Tanrı–algoritma hattındaki süreklilik, modern dünyanın ontolojik omurgasını oluşturur. İnanç biçimleri değişir, anlatılar dönüşür, semboller çözülür; fakat belirsizliğin bir göz altında tutulması ihtiyacı değişmez. İnsan için katlanılamaz olan belirsizliğin kendisi değil; belirsizliğin sahipsiz olmasıdır.

Bu yüzden algoritmik çağ, kutsalın yokluğu değil; kutsalın sessizleşmiş bir formudur. Artık kimse evrene bakan tek bir gözden söz etmez; fakat herkes sistemin “bildiğini” varsayar. Bu varsayım, Tanrı’nın ontolojik işlevinin seküler bir yankısıdır. Göz değişmiştir; fakat gözsüzlük hâlâ kabul edilemezdir.

Belirsizlik, hâlâ oradadır. Değişen tek şey, ona bakanın adıdır.                                                                     

12.2. Belirsizliğin aynı kalması, gözün yer değiştirmesi

Belirsizlik, insan deneyiminde değişmeyen bir ontolojik sabit gibi iş görür. Tarihsel biçimleri, kültürel temsilleri ve teknik aygıtları dönüşse de, belirsizliğin özne üzerindeki varoluşsal ağırlığı sabit kalır. Bu ağırlık, bilginin eksikliğinden değil, dünyanın özneye hiçbir zaman bütünüyle açılmamasından kaynaklanır. İnsan, her durumda sonuçlara maruz kalan fakat sonuçların üretim koşullarına tam olarak nüfuz edemeyen bir varlık olarak kalır. Bu asimetri ortadan kalkmadığı sürece belirsizlik de ortadan kalkmaz.

Bu nedenle belirsizlikle ilgili tarihsel dönüşümler, çoğunlukla belirsizliğin kendisinde değil, belirsizliğe bakan gözün konumunda meydana gelir. Göz, burada biyolojik bir organ değil; deneyimi düzenleyen, sınırlandıran ve taşınabilir hâle getiren bir ontolojik aygıttır. Belirsizlik, bu aygıt olmadan öznenin bilincinde çözülemez bir yığılma yaratır. Göz, bu yığılmayı dağıtır; fakat yok etmez.

Sürpriz yumurta paradigmasında göz, nesnenin sınırlarıyla çakışır. Kapalı form, belirsizliği yerel bir olaya indirger. “Bir şeyle karşılaşılacağı” bilgisi sabitlenmiş, belirsizlik yalnızca içerik farklılıklarına hapsedilmiştir. Göz burada küçüktür, ama etkilidir; çünkü belirsizliği öznenin bilinç kapasitesine uygun bir yoğunlukta tutar. Deneyim tamamlanabilir, taşınabilir ve bireyseldir.

Kumar ve piyango düzeneklerinde göz yer değiştirir. Belirsizlik artık yalnızca nesnede değil, öznenin kendisinde yoğunlaşır. Bu yoğunluk, tekil bir bilincin taşıyabileceği eşiği aşar. Bu nedenle göz, bireysel bilinçten çekilir ve kolektif bakışa devredilir. Seyirci, ritüel, yayın, denetim ve kurumsal çerçeve; tümü belirsizliği öznenin üzerinden alıp daha geniş bir alana yaymak için devreye girer. Burada belirsizlik hâlâ vardır, fakat öznenin merkezini delmez; çevresel bir gerilim hâline gelir.

Tanrı fikrinde göz, mutlaklaşır. Belirsizlik evrensel ölçekte kapsanır. Rastlantı, kaos ya da anlamsızlık olarak değil; aşkın bir düzenin içsel momentleri olarak düşünülür. Tanrı’nın işlevi, belirsizliği çözmek değil; belirsizliği meşrulaştırmaktır. Olan biten her şeyin bir bakış altında gerçekleştiği fikri, öznenin belirsizlik karşısında parçalanmasını engeller. Burada göz, öznenin dışındadır; fakat özneye yöneliktir.

Algoritmik çağda ise göz yeniden yer değiştirir. Artık tekil ve mutlak bir bakıştan söz edilmez; göz dağıtılır, çoğaltılır, sessizleştirilir. Algoritmalar, veri kümeleri, modeller ve istatistiksel aygıtlar; belirsizliği merkezi bir bilinçte toplamadan kapsar. Bu kapsama, mutlaklık iddiası taşımaz; fakat kapsam iddiası taşır. “Her şey izlenebilir, ölçülebilir ve kaydedilebilir” varsayımı, belirsizliği taşınabilir kılan yeni zemini oluşturur.

Bu yer değiştirme, belirsizliğin ontolojik statüsünü değiştirmez. Olasılık hâlâ olasılıktır; rastlantı hâlâ rastlantıdır. Ancak özne, belirsizliği artık kendi bilincinin merkezinde tutmaz. Belirsizlik, ekranlara, tablolara, modellere ve raporlara dağılır. Bu dağılma, belirsizliği daha az keskin, fakat daha sürekli kılar. Modern dünyada belirsizlik ani çöküşler hâlinde değil, kronik bir arka plan olarak deneyimlenir.

Gözün yer değiştirmesiyle birlikte sorumluluk ve anlam da yer değiştirir. Tanrı çağında sorumluluk ilahi plana, algoritmik çağda sistem karmaşıklığına bağlanır. Her iki durumda da özne, yaşananları mutlak bir kişisel irade ya da mutlak bir kişisel hata olarak okumaktan vazgeçer. Bu vazgeçiş, bir özgürleşme değil; bir hafifleme yaratır. Hafifleme ise bedelsiz değildir. Çünkü göz dışarı çıktıkça, öznenin kendi deneyimiyle kurduğu bağ da gevşer.

Anlam üretimi bu noktada sabitlenmez; dolaşıma girer. Grafikler, olasılık tahminleri, senaryolar ve modeller arasında hareket eden bir anlam rejimi oluşur. Anlam artık bir sonuç değil, bir denge durumudur. Ne tam kesinlik ne de tam kaos hâkimdir. Bu aradalık, belirsizliğin modern biçimidir.

Belirsizlik aynı kalır; çünkü insanın evrenle kurduğu temel ilişki değişmez. İnsan, hâlâ bilmediği bir dünyada yaşar ve hâlâ sonuçlara maruz kalır. Değişen tek şey, bu bilinmezliğin hangi göz tarafından tutulduğudur. Göz yer değiştirir; belirsizlik kalır. Gözsüzlük ise, hangi çağda olursa olsun, insan için hâlâ katlanılamazdır.

Ontolojik süreklilik tam da burada ortaya çıkar. Sürpriz yumurta, kumar, Tanrı ve algoritma; belirsizliğin farklı tarihsel yüzleridir. Her biri, belirsizliği yok etmek için değil, belirsizliği yaşanabilir kılmak için ortaya çıkar. Göz değişir, biçimler dönüşür, aygıtlar çoğalır; fakat belirsizlik, insan deneyiminin kapanmayan çekirdeği olarak yerinde kalır.                                                                              

12.3. İnsan için vazgeçilmez olanın “gözlemleniyor olma” ihtiyacı

İnsan için belirleyici olan şey, belirsizliğin ortadan kalkması değildir. Belirsizlik, insan deneyiminin kaçınılmaz bir bileşeni olarak her zaman var olur. Asıl vazgeçilmez olan, bu belirsizliğin sahipsiz kalmaması, bir bakış altında tutulduğuna dair varsayımın korunmasıdır. İnsan, bilinmeyenle yaşayabilir; fakat bilinmeyenin kimse tarafından görülmediği fikriyle yaşayamaz. Bu ayrım, belirsizlikle kaos arasındaki ontolojik farkı üretir.

“Gözlemleniyor olma” ihtiyacı, epistemik bir meraktan değil, varoluşsal bir zorunluluktan doğar. İnsan, yaşadığı olayların yalnızca gerçekleşmiş olmasını değil, aynı zamanda kayda değer olmasını ister. Kayda değerlik, bir tanık varsayımı olmadan mümkün değildir. Tanık, burada bir kişi olmak zorunda değildir; bir bilinç, bir sistem, bir düzen ya da bir kayıt mekanizması olabilir. Önemli olan, deneyimin tamamen boşluğa düşmediği hissidir.

Sürpriz yumurtada bu tanıklık nesnenin kendisine içkindir. Karşılaşma küçük, kapalı ve özeldir. Özne, nesneyle yüz yüze kaldığında deneyimin tamamlandığını hisseder. Kumar ve piyango düzeneklerinde tanıklık çoğalır. Seyirciler, kameralar, ritüeller ve kurumsal çerçeveler; deneyimi bireysel bilinçten çıkararak kolektif bir alana taşır. Bu çoğalma, belirsizliğin özne üzerinde yaratacağı yükü hafifletir.

Tanrı fikrinde tanıklık mutlaklaşır. Hiçbir şey gözden kaçmaz, hiçbir olay bütünüyle kaybolmaz. Bu mutlak tanıklık, insanın belirsizlikle kurduğu ilişkiyi ontolojik olarak dengeler. Olan biten her şeyin bir anlam ufkuna bağlanabileceği varsayımı, öznenin dünyada dağılmasını engeller. Burada mesele kader ya da ilahi plan değildir; mesele boşluk hissinin kapatılmasıdır.

Algoritmik çağda tanıklık biçim değiştirir, fakat işlevini yitirmez. Artık “biri görüyor” denmez; “sistem kaydediyor” denir. Bu kayıt, bilinçli bir anlamlandırma vaat etmez; fakat iz bırakma güvencesi verir. İz bırakmak, insan için var olmanın asgari koşullarından biridir. İz yoksa deneyim de yokmuş gibi hissedilir.

Algoritmik gözlemci, bu nedenle yalnızca teknik bir aygıt değildir. O, modern öznenin varoluşsal kaygılarına yanıt veren sessiz bir tanıktır. Veri akışı sürdüğü sürece dünya çökmemiş sayılır. Kayıt devam ettiği sürece, belirsizlik katlanabilir hâlde kalır. Asıl panik, sistemin durduğu, kayıtların kesildiği, verinin akmadığı anlarda ortaya çıkar. Çünkü bu anlar, gözsüzlük ihtimalini görünür kılar.

“Gözlemleniyor olma” ihtiyacı, özgürlükle çelişiyor gibi görünse de aslında özgürlüğün önkoşuludur. Tamamen gözsüz bir dünyada özgürlük değil, anlamsızlık hüküm sürer. İnsan, özgürlüğünü bile bir tanık varsayımı altında yaşar. Eylemin, tercihin, riskin ve kaybın bir yere yazıldığı fikri, insanı eylemeye devam edebilir kılar.

Bu nedenle ontolojik süreklilik, teknik bir ilerleme anlatısı değildir. Sürpriz yumurtadan algoritmaya uzanan çizgi, insanın belirsizlik karşısında sürekli olarak aynı soruya verdiği farklı yanıtlardan oluşur: “Bu olan biten, kimin gözünün önünde gerçekleşiyor?” Yanıtlar değişir; ihtiyaç değişmez.

İnsan için katlanılamaz olan belirsizlik değil, belirsizliğin tanıksız olmasıdır. Göz olduğu sürece dünya sallanır ama dağılmaz. Göz kaybolduğunda ise en küçük olasılık bile varoluşsal bir uçuruma dönüşür. Ontolojik döngü burada kapanmaz; çünkü insan, her çağda yeni bir göz üretmeye devam eder.