5.4 Totem = kavramın ontolojik ikamesi

Totemleşme süreci tamamlandığında ortaya çıkan yapı artık sembolik bir yoğunlaşma değil, doğrudan ontolojik bir yer değiştirmedir. Bu noktada nesne, kavramı temsil etmez, kavramın yerini alır. Aradaki fark yalnızca derecesel değildir; kategoriktir. Temsil, iki katmanlı bir yapı varsayar: gösteren ve gösterilen. İkame ise bu iki katmanı tekleştirir. Böylece nesne ile kavram arasında hiçbir aralık kalmaz. Nesne, kavramın maddi bedenine dönüşür. Totem tam olarak budur: kavramın maddi ikamesi.

Bu dönüşüm, kavramın soyut doğası ile insan bilincinin fenomenolojik işleyişi arasındaki gerilimin çözülme biçimidir. Kavramlar ilişkisel ağlardır; yer kaplamaz, dokunulmaz, doğrudan deneyimlenemez. İnsan ise anlamı daima mekân ve madde üzerinden kurar. Bu iki yapı arasındaki uyumsuzluk, kavramın bir noktada somutlaşmasını zorunlu kılar. Fakat kısmi somutlaşma yeterli değildir. Zihin, bütünsel güvenlik için kavramın tamamını tek bir yüzeye sabitlemek ister. Bu sabitleme, ontolojik bir kaydırmadır: kavram, nesneye devredilir.

Bu devrin ardından kavram artık zihinsel bir yapı olarak taşınmaz. Nesne, kavramın tüm referanslarını üzerine çeker. İnsan kavramı düşünmez; nesneyle karşılaşır. Nesne artık “ahlakı temsil eden”, “siyaseti simgeleyen” ya da “toplumu anlatan” bir şey değildir. Doğrudan ahlaktır, siyasettir, toplumdur. Bu özdeşlik, dilsel bir metafor değil, algısal bir gerçekliktir. İnsan bilinci, nesne ile kavramı ayırt etmez. Ayırt etmediği için de nesneye ontolojik statü atfeder.

Burada kritik olan nokta şudur: kavram zaten teorik düzlemde bir indirgeme mekanizmasıdır. Çok sayıda olguyu tek bir isim altında toplar. Yani kavram, yapısal olarak çokluğu tekile çevirir. Totem ise bu mantığın maddi düzlemdeki tekrarıdır. Kavramın yaptığı soyut indirgeme, totemde somut indirgemeye dönüşür. Böylece teoride gerçekleşen yoğunlaşma, madde üzerinde yeniden üretilir. Bu paralellik, totemi rastlantısal bir kültürel ürün değil, kavramın doğasından türeyen zorunlu bir sonuç hâline getirir.

Totemin gücü tam da bu yapısal eşleşmeden gelir. Kavram nasıl teorik düzlemde tüm içerikleri tek bir etiket altında toplayabiliyorsa, totem de somut düzlemde tüm anlamları tek bir nesne üzerinde toplar. Bu nedenle totem yalnızca sembolik değil, işlevsel olarak da merkezîdir. İnsanlar kavramın tüm yükünü o nesneye aktarır. Değer, anlam, kimlik ve düzen nesne etrafında kristalleşir. Nesne artık bir parça değil, bütünün kendisidir.

Bu özdeşleşme, nesneye olağanüstü bir dokunulmazlık kazandırır. Çünkü nesneye zarar vermek, kavramın kendisine zarar vermekle eşdeğer hissedilir. Araçlar kaybedilebilir; fakat ikameler kaybedilemez. Totemin kaybı yalnızca maddi bir kayıp değil, ontolojik bir çöküştür. İnsan, düzeninin temelini yitirmiş gibi hisseder. Bu nedenle totem, sıradan nesnelerden farklı olarak mutlak sadakat üretir. Ona yönelik bağlılık, rasyonel değil varoluşsaldır.

Böylece totem, kavramın fenomenal temsili olmaktan çıkar ve onun maddi varlığına dönüşür. Kavramın teorik alanı ile nesnenin maddi alanı çakışır. Artık kavram nesnenin dışında bir yerde bulunmaz. Nesne, kavramın hem yüzeyi hem içeriği hem de dayanağıdır. Soyut olan bütünüyle maddeye devredilmiştir. Bu devirle birlikte kavram, eleştirilebilir bir düşünce olmaktan çıkar, dokunulmaz bir varlık gibi işlemeye başlar. Totem, kavramın sembolü değil, doğrudan kendisidir; soyutun maddeye sabitlenmiş ontolojik ikamesidir.                                                                                                                                       

6. Kavramın Yapısal Boşluğu

6.1 Kavramın töz değil etiket oluşu

Totemin kavramın ontolojik ikamesine dönüşebilmesinin temel koşulu, kavramın sandığımız gibi içerik taşıyan bir töz olmamasıdır. Eğer kavram gerçekten belirli, kapalı ve kendine ait bir öz barındırsaydı, onu doğrudan maddi bir nesneye aktarmak imkânsız olurdu. Çünkü tözsel olan şey, yalnızca kendisi olarak var olabilir; başka bir yüzeye devredilemez. Oysa kavramlar böyle işlemez. Kavram, öz değil işleve sahiptir. İçerik değil, sınır üretir. Bu nedenle kavramın doğası, totemleşmeye yapısal olarak elverişlidir.

Gündelik bilinç, kavramları sanki içi dolu kaplar gibi algılar. “Ahlak”, “adalet”, “devlet”, “toplum” ya da “din” dendiğinde, sanki bu kelimelerin kendi başlarına bir tözü, belirli bir maddesi varmış gibi düşünülür. Oysa kavramsal yapı incelendiğinde görülen şey bunun tersidir: kavramın kendisi boş bir formdur. Kavram, belirli bir içeriğe sahip değildir; yalnızca farklı içerikleri tek bir başlık altında toplama işlevi görür. Yani kavram bir şey taşımaz, taşımayı mümkün kılar.

Bu anlamda kavram, ontolojik değil operasyonel bir aygıttır. Görevi, gerçekliği üretmek değil, sınıflandırmaktır. Bir veri kümesini işaretlemek, ona bir sınır çizmek ve o sınırın içindekileri tek bir isim altında birleştirmek kavramın temel işlevidir. Dolayısıyla kavram, bir töz değil bir organizasyon mekanizmasıdır. İçerik üretmez; içerikleri düzenler. Varlık değildir; varlıkları etiketler.

Bu yapı, kavramı radikal biçimde nötr kılar. Aynı kavram, tarihsel ve kültürel bağlama göre tamamen farklı içerikleri taşıyabilir. “Ahlak” bir toplumda belirli davranışları yasaklarken başka bir toplumda tam tersini meşrulaştırabilir. “Devlet” farklı dönemlerde farklı iktidar biçimlerini kapsayabilir. Bu değişkenlik, kavramın sabit bir özü olmadığını gösterir. Eğer özsel olsaydı, içerik bu denli değişemezdi. Değişkenlik, boşluğun kanıtıdır.

Dolayısıyla kavram, kendi başına bir varlık değil, bir tutamaçtır. Bir tür raptiye gibi çalışır: dağınık olguları belirli bir başlık altında sabitler. Raptiyenin kendisinin içeriği yoktur; yalnızca birleştirme işlevi vardır. Kavram da tam olarak böyledir. O, gerçekliği üretmez; gerçekliği askıya alıp etiketler. Bu nedenle kavram, tözsel bir merkez değil, yapısal bir boşluktur.

Bu boşluk, ilk bakışta zayıflık gibi görünür; fakat aslında kavramın gücüdür. Çünkü içerikten bağımsız olduğu için her içeriği taşıyabilir. Esneklik, kapsayıcılık üretir. Kavram, belirli bir nesneye bağlı olmadığı için sınırsız genişleyebilir. Tam da bu nedenle kavram, teorik düzlemde sınırsız bir taşıyıcılık kapasitesine sahiptir. İstediği kadar olguyu kendi sınırları içine alabilir. Bu genişleme yeteneği, onun maddi düzlemde de yoğunlaşmaya uygun olmasının temel nedenidir.

Eğer kavram dolu olsaydı, yalnızca kendisi olarak kalırdı. Fakat boş olduğu için doldurulabilir. İşte totemleşme bu doldurma hareketinin maddi karşılığıdır. Zihin, kavramın taşıyıcılık işlevini bir nesneye devrettiğinde, nesne de aynı esnekliği kazanır. Kavram nasıl teorik olarak her şeyi içine alabiliyorsa, nesne de zamanla her şeyi temsil edebilir hâle gelir. Çünkü kavramın özü içerik değil, kapsama kapasitesidir.

Bu nedenle kavramı töz sanmak, totemleşmenin mantığını anlamayı engeller. Kavramın içi dolu değildir; tam tersine içi boş olduğu için doldurulabilir. Bu boşluk, hem teorik sınırsızlığın hem de maddi ikamenin koşuludur. Kavramın etiket oluşu, onu nesneye devredilebilir kılar. Böylece kavram, zihinsel düzlemde yaptığı birleştirme işlevini, somut düzlemde nesne aracılığıyla yeniden üretmeye açık hâle gelir. Totemin ontolojik gücü, tam olarak bu yapısal boşluktan beslenir.                                                      

6.2 İçerik üretmeyip sınır çizmesi

Kavramın tözsel değil etiketsel bir yapı olduğunu kabul ettiğimiz anda, onun temel işlevinin ne olduğu da netleşir: kavram içerik üretmez, yalnızca içeriklere sınır çizer. Yani kavramın görevi “bir şeyi yaratmak” değil, “bir şeyleri bir araya toplamak”tır. Bu ayrım ontolojik açıdan kritiktir. Çünkü yaratım ile sınırlama aynı şey değildir. Yaratım töz gerektirir; sınırlama ise yalnızca biçim gerektirir. Kavram, tözden yoksun olduğu için yalnızca biçimsel bir operatör gibi çalışır.

Bir kavramı düşündüğümüzde, aslında belirli bir öz düşünmeyiz; bir çerçeve düşünürüz. “Ahlak” dediğimizde elimizde somut bir madde yoktur; yalnızca hangi davranışların bu çerçeve içine alındığını belirleyen bir sınır vardır. “Hukuk” dediğimizde belirli bir tözden söz etmeyiz; hangi eylemlerin normatif alana dahil olduğunu işaretleriz. “Toplum” dediğimizde elle tutulur bir şeyden değil, belirli ilişkiler kümesinin tek bir ad altında toplanmasından söz ederiz. Yani kavram, içerik değil, kapsama alanıdır.

Bu nedenle kavramların içi her zaman doldurulabilir ve boşaltılabilir. Aynı kavram tarih boyunca bambaşka içeriklerle çalışabilir. Çünkü kavramın kendisi içerik değildir; yalnızca içeriklerin yerleştirildiği bir sınırdır. Bu sınır genişleyebilir, daralabilir, yer değiştirebilir. Fakat sınır olma işlevi değişmez. Kavramın sabitliği özünde değil, operasyonunda yatar.

Bu yapı, kavramı ontolojik olarak hafif fakat işlevsel olarak güçlü kılar. Hafiftir, çünkü kendi başına bir varlığı yoktur; güçlüdür, çünkü çokluğu organize eder. Bir tür boş koordinat sistemi gibidir: kendi başına hiçbir şey değildir, fakat her şey onun üzerinden yerleştirilir. İnsan zihni, gerçekliği bu koordinatlar aracılığıyla işler. Dolayısıyla kavram, gerçekliği üretmez; gerçekliği düzenlenebilir hâle getirir.

Tam da bu nedenle kavramların sınır çizme işlevi, somutlaşma sürecinde kritik bir rol oynar. Zihin, dağınık olguları kavram aracılığıyla tek bir başlık altında topladığında, zaten teorik bir yoğunlaşma gerçekleştirmiş olur. Yüzlerce farklı pratik “ahlak” başlığı altında; binlerce farklı ilişki “devlet” başlığı altında; sayısız etkileşim “ekonomi” başlığı altında toplanır. Bu teorik yoğunlaşma, maddi yoğunlaşmanın öncülüdür. Çünkü zihin çokluğu önce kavramsal olarak tekilleştirir, sonra bu tekilliği fenomenal bir yüzeye sabitleme eğilimine girer.

Burada önemli olan nokta şudur: kavram zaten bir tür soyut merkezdir. İçerikleri bir merkez etrafında toplar. Fakat bu merkez zihinsel düzlemde kalır. Somutlaşma süreci, bu zihinsel merkezi fiziksel bir merkeze dönüştürür. Yani kavramın yaptığı sınır çizme işlemi, nesne üzerinde yeniden üretilir. Nesne, kavramın kapsadığı alanın maddi sınırı gibi işlemeye başlar. Böylece teorik sınır, fenomenal sınıra dönüşür.

Dolayısıyla kavramın içerik üretmemesi, onun eksikliği değil; tersine, devredilebilirliğinin koşuludur. İçeriği olsaydı sabit kalırdı; fakat içeriksiz olduğu için her içeriği taşıyabilir. Bu taşıyıcılık, kavramın maddi düzlemde de bir nesneye aktarılmasını mümkün kılar. Zihin, “zaten yalnızca sınır çizen” bir yapıyı, fiziksel bir sınırla özdeşleştirmekte zorlanmaz. Kavramın biçimsel doğası, onu maddi forma tercüme etmeyi kolaylaştırır.

Bu noktada kavram ile nesne arasındaki ilişki daha da sıkılaşır. Kavram teorik olarak içerikleri nasıl bir arada tutuyorsa, nesne de somut olarak aynı işlevi üstlenmeye başlar. Nesne, anlamların toplandığı merkez olur. Artık kavramın soyut sınırı yerine nesnenin fiziksel sınırı geçerlidir. İnsan zihni, içerikleri kavram altında değil, nesne etrafında örgütlemeye başlar. Böylece sınır çizme işlevi kavramdan nesneye kayar. Kavramın boş formu, maddede donmuş bir merkeze dönüşür. Bu donma, temsilin giderek ontolojik ikameye yaklaşmasının yapısal zeminini hazırlar.                                                                          

6.3 Her içeriği taşıyabilecek yapısal nötrlük

Kavramın içerik üretmeyip yalnızca sınır çizdiğini kabul ettiğimiz anda, onun ikinci temel özelliği de görünür hâle gelir: yapısal nötrlük. Kavram belirli bir töze bağlı olmadığı için, herhangi bir içerikle özdeş değildir. Bu özdeşsizlik, onu esnek kılar. Aynı kavram, farklı tarihsel bağlamlarda bütünüyle farklı anlam kümelerini taşıyabilir. Yani kavramın kimliği, içerikten değil, kapsama kapasitesinden türemektedir. Bu nedenle kavram, belirli bir şeye ait değil, her şeye açık bir formdur.

Bu nötrlük, kavramı bir tür boş kap gibi değil, daha çok biçimsel bir yuva gibi düşünmeyi gerektirir. İçine ne konulursa onu barındırır, fakat kendi başına hiçbir şey üretmez. “Ahlak” bir toplumda fedakârlığı merkez alabilirken başka bir toplumda itaati merkeze alabilir; “devlet” bir yerde monarşiyle, başka bir yerde cumhuriyetle özdeşleşebilir; “din” farklı kültürlerde bambaşka pratikler doğurabilir. Aynı isim altında radikal derecede farklı içeriklerin toplanabilmesi, kavramın tözden yoksun oluşunun açık göstergesidir. Eğer özsel olsaydı, bu değişim mümkün olmazdı.

Dolayısıyla kavram, sabit bir anlam deposu değildir; anlamı kendine çeken bir çekim alanıdır. Onun gücü içerikte değil, kapsama esnekliğindedir. Bu esneklik sayesinde kavram, sürekli genişleyebilir. Yeni içerikler eklendikçe sınırlarını büyütebilir. Bu büyüme teorik düzlemde sınırsızdır. Kavramın “yeterince dolduğu” bir an yoktur. Her zaman daha fazlasını içine alabilir. Bu sınırsızlık, kavramı epistemik olarak güçlü kılar; fakat aynı zamanda ontolojik olarak belirsizleştirir.

İşte bu belirsizlik, somutlaşma sürecinde kritik bir rol oynar. Çünkü yapısal olarak nötr olan bir form, maddi bir yüzeye kolayca aktarılabilir. İçerik bakımından dolu bir yapı aktarılamaz; fakat boş bir form rahatlıkla başka bir taşıyıcıya devredilebilir. Kavram, zaten içerikleri üzerinde tutan bir çerçeve olduğu için, bu çerçevenin fiziksel bir çerçeveyle yer değiştirmesi bilişsel olarak zorlayıcı değildir. Zihin, teorik nötrlüğü fenomenal nötrlükle özdeşleştirir.

Bu noktada nesne, kavramın nötrlüğünü devralır. Yani nesne de başlangıçta belirli bir içerikle sınırlı değildir. Kavram nasıl her şeyi kapsayabiliyorsa, nesne de giderek her şeyi temsil edebilir hâle gelir. İlk aşamada belirli bir alanı işaret eden nesne, zamanla daha fazla anlamı üzerine çeker. Çünkü insan zihni, kavramın kapsama mantığını nesneye yansıtır. Nesne, tıpkı kavram gibi bir anlam çekim merkezi hâline gelir.

Bu süreç, totemin neden yalnızca belirli bir işleve bağlı kalmadığını açıklar. Kısmi somutlaşmalarda nesne yalnızca bir uzvu taşır; fakat totemleşmiş nesne, kavramın yapısal nötrlüğünü üstlendiği için sınırsız genişleyebilir. Başlangıçta dar bir anlam kümesini temsil eden nesne, zamanla daha geniş bir ontolojik alanı kapsar. Çünkü kavramın doğasında bulunan “her şeyi içerebilme” kapasitesi, nesneye aktarılmıştır. Böylece nesne de anlam bakımından elastikleşir.

Bu elastikiyet, totemin zamanla mutlaklaşmasının temel nedenidir. Eğer kavram belirli bir içerikle sınırlı olsaydı, nesne de sınırlı kalırdı. Fakat kavramın nötrlüğü, nesnenin de sınırsız temsil gücü kazanmasına yol açar. Nesne artık yalnızca bir alanın değil, giderek bütün alanların referansı hâline gelir. Böylece maddi yüzey, teorik düzlemdeki kapsama mantığını taklit etmeye başlar. Nesne, kavramın yaptığı şeyi somut olarak yapar: her şeyi kendi etrafında toplar.

Kavramın bu yapısal nötrlüğü, totemleşmenin rastlantısal değil zorunlu olduğunu gösterir. İçeriğe bağlı olmayan bir form, her türlü içerikle doldurulabilir. Dolayısıyla kavramın maddi bir merkezde yoğunlaşması, yalnızca sembolik bir tercih değil, yapısal bir eğilimdir. Kavramın sınırsız kapsayıcılığı, nesnenin de sınırsız temsil iddiasına zemin hazırlar. Bu zemin üzerinde nesne giderek yalnızca bir yoğunlaşma noktası olmaktan çıkar ve tüm anlam alanlarının merkezi hâline gelmeye başlar. Bu genişleme, temsilin sınırlarını aşarak ontolojik taşmaya doğru ilerleyen dinamiği içeriden besler.              

6.4 “Raptiye mekanizması” olarak kavramsallaştırma

Kavramın tözden yoksunluğu, içerik üretmemesi ve yapısal nötrlüğü birlikte ele alındığında, onun işleyişini en iyi tanımlayan metafor bir “taşıyıcı” ya da “kap” değil, bir sabitleyicidir. Kavram, gerçekliği üretmez; gerçekliği yerinde tutar. Bu nedenle kavramsallaştırma süreci, ontolojik bir inşa değil, epistemik bir sabitleme faaliyetidir. Daha doğru bir ifadeyle kavram, dağınık olguları belirli bir noktada tutturan bir raptiye gibi çalışır: kendisi içerik değildir, fakat içerikleri bir arada tutar.

Raptiyenin kendisinin bir anlamı yoktur; fakat onun yokluğunda sayfalar dağılır. Aynı şekilde kavramın kendisi bir töz değildir; fakat kavramsız bir dünyada deneyim dağınık ve yönetilemez olur. Zihin, gerçekliği kavramlar aracılığıyla “yerine çakar”. Böylece akışkan olan şeyler geçici de olsa sabitlenir. Bu sabitleme, bilincin temel düzenleme biçimidir. İnsan, dünyayı olduğu gibi değil, kavramların çivilediği biçimiyle deneyimler.

Bu perspektiften bakıldığında kavramın ontolojik hafifliği ile işlevsel zorunluluğu arasındaki paradoks anlaşılır hâle gelir. Kavramın kendisi neredeyse “hiçbir şey”dir; fakat o olmadan “hiçbir şey” tutulamaz. Çünkü kavram, nesneleri yaratmaz; nesneler arasındaki sınırları üretir. Sınır yoksa ayrım yoktur, ayrım yoksa anlam yoktur. Dolayısıyla kavramın işlevi, varlığa içerik kazandırmak değil, varlığı bölümlenebilir hâle getirmektir.

Bu sabitleme mantığı, kavramsallaştırmanın esas doğasını açığa çıkarır: kavramlar ontolojik merkezler değil, koordinat noktalarıdır. Tıpkı bir haritadaki raptiyeler gibi, karmaşık alanı okunabilir hâle getirirler. İnsan zihni, bu noktalar olmadan hareket edemez. Çünkü her bilgi, bir referans üzerinden hatırlanır. Kavram, işte bu referansın soyut formudur. O, deneyimi tutturur; dağılmasını engeller.

Ancak tam da bu işlev, kavramı maddi düzleme devredilebilir kılar. Çünkü “raptiye”nin kendisi anlam taşımadığından, onun yerini başka bir şey kolayca alabilir. Eğer kavram zaten yalnızca bir sabitleyiciyse, zihnin bu sabitleme işlevini fiziksel bir nesneye yüklemesi şaşırtıcı değildir. Yani kavramın yaptığı işi, bir nesne de yapabilir. Nesne, anlamı üretmez; fakat anlamı üzerinde tutabilir. Bu eşdeğerlik, kavram ile nesne arasında yapısal bir süreklilik kurar.

Dolayısıyla totemleşme, kavramın ortadan kalkması değil, işlevinin maddeye aktarılmasıdır. Zihin, kavramsal raptiyeyi fiziksel raptiyeyle değiştirir. Soyut sınır, somut sınıra dönüşür. Artık içerikler zihinsel bir başlık altında değil, maddi bir merkez etrafında toplanır. Kavramın yaptığı sabitleme işlemi, nesne tarafından devralınır. Nesne, anlamın bağlandığı yüzey olur.

Bu aktarımın mümkün olmasının tek nedeni, kavramın zaten içerikten bağımsız olmasıdır. İçeriğe sahip olsaydı devredilemezdi. Fakat yalnızca sınır çizen bir mekanizma olduğu için, bu sınırın maddi bir nesneyle özdeşleşmesi bilişsel olarak tutarlıdır. İnsan zihni, “zaten yalnızca tutturma işlevi gören” bir yapıyı fiziksel bir tutturma noktasına rahatlıkla eşler. Böylece kavramsal sabitleme, fenomenal sabitlemeye dönüşür.

Sonuçta kavram, teorik düzlemde gerçekliği nasıl tutuyorsa, nesne de somut düzlemde aynı şeyi yapmaya başlar. Anlam artık zihinsel ağda değil, maddi merkezde sabitlenir. Kavramın raptiye işlevi nesneye geçtiğinde, nesne yalnızca bir işaret olmaktan çıkar ve anlamın asli dayanağı hâline gelir. Bu noktada sabitleme işlemi soyutluktan bütünüyle kopar; anlam, madde üzerinde donmaya başlar. Bu donma, kavramın işlevinin nesnede kristalleşmesiyle birlikte temsilin sınırlarını aşarak ontolojik taşmanın eşiğine yerleşir.                                                                                                                               

7. Paradoks: İçeriksiz Olanın Cisimleştirilmesi

7.1 İşaretin tözleştirilmesi girişimi

Kavramın yapısal boşluğu ile insanın somutluk talebi bir araya geldiğinde, epistemik düzeyde zorunlu fakat ontolojik düzeyde imkânsız bir girişim ortaya çıkar: işaretin tözleştirilmesi. Kavram, doğası gereği yalnızca bir göstergeyken, zihin onu bir varlık gibi ele almaya başlar. Böylece işaret, temsil ettiği şeyin yerini almaya zorlanır. Bu zorlanma, düşüncenin en temel gerilimlerinden biridir; çünkü işaret ile töz arasında yapısal bir kopukluk vardır. İşaret sınır çizer, töz içerik taşır. İşaret boşluktur, töz doluluk. Bu iki düzey ontolojik olarak örtüşmez. Buna rağmen bilinç, onları özdeşleştirmeye çalışır.

Bu özdeşleştirme çabası, insan zihninin düzen kurma refleksinden kaynaklanır. Kavram, akışkan gerçekliği sabitlemek için yeterlidir; fakat duygusal ve pratik düzlemde bu sabitleme çoğu zaman yetersiz hissedilir. İnsan yalnızca bilmek istemez; görmek ister. Yalnızca ayırt etmek istemez; dokunmak ister. Bu nedenle soyut işaret, deneyimin yoğunluğunu taşıyamaz. Zihin, soyut referansı maddi bir merkezle ikame etmeye yönelir. Böylece işaretin yerine nesne geçirilir. Fakat burada kritik bir dönüşüm gerçekleşir: nesne artık işareti temsil etmez, işaretin kendisi gibi davranmaya başlar.

Tam bu noktada işaretin tözleştirilmesi süreci başlar. Başlangıçta nesne yalnızca bir hatırlatıcıdır; kavramı çağırır. Fakat çağırma eylemi giderek yerini ikameye bırakır. Nesne, “ahlakı hatırlatan şey” olmaktan çıkar; “ahlakın kendisi” gibi algılanmaya başlar. “Devleti temsil eden şey” olmaktan çıkar; “devletin kendisi” gibi işlev görür. Bu kayma epistemik bir kolaylık gibi görünse de ontolojik bir yanılsamadır. Çünkü temsil ile temsil edilen arasındaki fark silinir.

Bu silinme, mantıksal bir hata değil, yapısal bir zorunluluktur. Zira kavramın kendisi içeriksiz olduğundan, onun maddi karşılığı da içerik üretmez; yalnızca bir merkez sağlar. İnsan zihni bu merkezi, kavramın ontolojik karşılığı sanır. Yani işaretin işlevi, tözün işleviyle karıştırılır. Sınır çizen şey, içerik taşıyan şeyle özdeşleştirilir. Oysa kavram hiçbir zaman içeriğin kendisi değildir; yalnızca içeriğin etrafındaki çerçevedir. Fakat bu çerçeve nesneleştiğinde, çerçeve sanki tablonun kendisiymiş gibi algılanır.

Bu durumun paradoksal doğası şuradadır: İnsan, sabitlik elde etmek için işareti cisimleştirir; fakat işaret cisimleştiği anda işaret olmaktan çıkar. İşaret ile nesne arasındaki fark çöker. Gösterge, gösterdiği şeyin yerine geçer. Böylece başlangıçta yalnızca bir referans olan şey, ontolojik merkez hâline gelir. Bu, sembolün simülakra dönüşmesidir. Artık nesne, bir şeyi göstermiyor; kendi başına varlık iddiasında bulunuyor.

Bu süreçte bilinç farkında olmadan bir kategorik sıçrama yapar. “Bu şey, X’i temsil ediyor” önermesi sessizce “bu şey, X’tir” önermesine dönüşür. Aradaki küçük mantıksal fark, devasa ontolojik sonuçlar üretir. Çünkü temsil ile özdeşlik arasındaki mesafe kapandığında, eleştiri imkânı da ortadan kalkar. Temsil sorgulanabilir; fakat öz sorgulanamaz. Böylece nesne, dokunulmazlık kazanır. İşaretin tözleşmesi aynı zamanda kutsallaşmanın da başlangıcıdır.

Kutsallık tam olarak bu noktada ortaya çıkar: sorgulanamayan referans. İşaret töz gibi algılandığında, ona yöneltilen her eleştiri, kavrama değil varlığa saldırı gibi deneyimlenir. Nesne, yalnızca bir anlam taşıyıcısı değil, anlamın kendisi hâline gelir. Böylece eleştirel mesafe kapanır. İnsan artık kavramı nesne üzerinden düşünmez; nesne üzerinden düşünmeye mecbur kalır. Kavramsal alan daralır, maddi merkez mutlaklaşır.

İşaretin tözleştirilmesi girişimi bu yüzden epistemik bir kolaylık gibi başlar, fakat ontolojik bir kapanmaya dönüşür. Sabitleme arzusu, hareket alanını yok eder. Kavramın esnekliği, nesnenin katılığına terk edilir. Zihin, akışkan sınırlar yerine donmuş bir merkez etrafında örgütlenmeye başlar. Böylece düşünce dinamik olmaktan çıkar; mekânsallaşır. Kavramın soyut açıklığı, nesnenin fiziksel kapalılığına dönüşür.

Bu dönüşüm, totemin doğum anıdır: işaretin töz gibi muamele görmeye başlaması. Nesne artık yalnızca bir gösterge değil, ontolojik ikame olarak işlemektedir. İşaret, varlığın yerine geçirilmiştir. İşte bu yanlış eşitleme, içeriksiz olanı içerik gibi yaşamanın temel mekanizmasını kurar; temsil ile gerçeklik arasındaki çizgi görünmezleşir ve maddi yüzey, düşüncenin mutlak referansı hâline gelir.                         

7.2 Maddi karşılığı olmayan bütünlüğün dondurulması

İşaretin tözleştirilmesi girişimi, bir sonraki ontolojik gerilimi zorunlu olarak üretir: aslında maddi karşılığı bulunmayan bir bütünlüğün, tek bir nesnede dondurulması. Çünkü kavram dediğimiz şey hiçbir zaman yekpare bir varlık değildir; o, dağınık bir pratikler alanının, çok sayıda olayın ve ilişkiler ağının zihinsel olarak tek başlık altında toplanmış soyutlamasıdır. “Ahlak”, “devlet”, “adalet”, “toplum”, “ulus” gibi kavramlar, tek bir yerde bulunan nesneler değil; farklı zamanlarda, farklı mekânlarda, farklı aktörler aracılığıyla gerçekleşen sayısız edimin üst-etiketleridir. Ontolojik olarak bunların bir “merkezi” yoktur; yalnızca dağılımı vardır.

Fakat insan zihni dağılımı kavramakta zorlanır. Dağınık olanı yönetmek, tekil olanı yönetmekten daha karmaşıktır. Bu nedenle bilinç, çoklu olanı bir merkezde toplamaya meyleder. Epistemik ekonomi gereği, dağınık ilişkiler ağını tek bir odak noktasıyla temsil etmek ister. Böylece kavramın gerçekte sahip olmadığı bir birlik, sanki maddi bir bütünmüş gibi tasarlanır. Oysa bu birlik, yalnızca zihinsel bir kurgudur; fenomenal dünyada doğrudan bir karşılığı yoktur.

Tam burada dondurma işlemi devreye girer. Akışkan olan, katılaştırılır. Süreç olan, nesneleştirilir. İlişki olan, tözleştirilir. Örneğin adalet aslında sonsuz sayıda kararın, yorumun ve çatışmanın sürekliliğidir; fakat bilinç bunu bir heykelde, bir binada ya da tek bir sembolde dondurur. Devlet, enerji-veri-iletişim akışlarının karmaşık koreografisidir; fakat tek bir bayrakta ya da tek bir yapıda sabitlenir. Ulus, milyonlarca insanın tarihsel etkileşiminden doğan bir örüntüdür; fakat bir kumaş parçasında yoğunlaştırılır. Bu yoğunlaştırma, ontolojik gerçekliği değil, bilişsel kolaylığı temsil eder.

Ancak bu kolaylık ağır bir bedel üretir. Çünkü akışın doğası kaybolur. Kavramın zamansallığı, nesnenin mekânsallığına hapsedilir. Süreklilik, bir yüzeye sıkıştırılır. Böylece aslında dinamik olan yapı, donmuş bir görüntüye indirgenir. İnsan artık süreci değil, sembolü görür. Hareket eden ilişkiler yerine, sabit bir merkez algılar. Bu algı, gerçekliğin kendisini çarpıtır; fakat zihinsel konfor sağlar.

Bu donma, yalnızca temsili bir işlem değildir; aynı zamanda ontolojik bir yanılsama üretir. Çünkü nesne sabit olduğu için, temsil ettiği şeyin de sabit olduğu sanılır. Oysa kavramın referans verdiği alan sürekli değişmektedir. Ahlaki normlar dönüşür, siyasal dengeler kayar, toplumsal yapılar yeniden örgütlenir. Fakat onları temsil eden nesne yerinde durduğu için, bilinç değişimi fark etmekte zorlanır. Nesne, akışın üzerini örten bir perde gibi çalışır. Böylece sembolik sabitlik, ontolojik istikrar yanılsaması yaratır.

Bu yanılsama, toplumsal düzen açısından işlevseldir. İnsanlar değişken bir dünyada yaşarken, sabit referanslara ihtiyaç duyar. Maddi bir merkez, kaygıyı azaltır. Somut bir nesne, karmaşık gerçekliği sadeleştirir. Bu nedenle dondurma işlemi, yanlış olmasına rağmen vazgeçilmezdir. İnsan, dağılımı kavramak yerine merkez üretmeyi tercih eder. Çünkü merkez, kontrol hissi verir. Oysa bu kontrol yalnızca temsili bir konfordur.

Buradaki paradoks keskindir: Kavramın bütünlüğü aslında hiçbir yerde yoktur, fakat sanki tek bir yerde varmış gibi davranılır. Maddi olarak var olmayan bir totalite, fiziksel bir yüzeye sıkıştırılır. Böylece ontolojik olarak imkânsız olan bir işlem gerçekleştirilmiş olur: çokluğun tekilleştirilmesi. Bu işlem, gerçeği temsil etmekten çok, gerçeği yeniden kurgular. Nesne artık var olanı göstermiyor; var olmayan bir bütünlük icat ediyor.

Bu icat zamanla tersine döner. Başlangıçta kavramı anlamak için üretilen nesne, kavramın yerine geçmeye başlar. İnsan artık “adalet nedir?” diye düşünmez; heykeli ya da mekânı görür. “Devlet nasıl işler?” sorusu yerini “bayrağa bağlılık” duygusuna bırakır. Böylece düşünce süreci nesneye devredilir. Kavramın karmaşıklığı, sembolün basitliğine indirgenir. Bilinç, nesne aracılığıyla düşünmeye alışır ve soyut analiz kapasitesi körelir.

Dondurulmuş bütünlük, bu yüzden yalnızca bir temsil tekniği değil, aynı zamanda bilişsel bir rejimdir. İnsanların dünyayı algılama biçimini yeniden yapılandırır. Süreçleri nesnelerle, ilişkileri sembollerle, akışları merkezlerle değiştirir. Böylece gerçekliğin dinamik yapısı görünmezleşir. Geriye yalnızca katı referans noktaları kalır.

Bu noktada totem, maddi karşılığı olmayan bir totalitenin somutlaştırılmış kristali hâline gelir. İçerik dağınık kalmaya devam eder, fakat bilinç o dağınıklığı tek bir nesnede dondurulmuş olarak deneyimler. Nesne, var olmayan bütünlüğün yerini işgal eder. Bu işgal, temsil ile gerçeklik arasındaki mesafeyi kapatır ve düşüncenin akışkanlığını mekânsal bir sabitliğe mahkûm eder.                                                   

7.3 Totemin ontolojik yanılsama üretmesi

İşaretin tözleştirilmesi ve akışkan bütünlüğün maddi bir yüzeyde dondurulması, kaçınılmaz olarak üçüncü bir etkiyi doğurur: totemin ontolojik yanılsama üretmesi. Çünkü totem yalnızca bir nesne değildir; bir kavramın bütününü temsil etme iddiasıyla ortaya çıktığı için, bilinçte gerçekliğin yerini dolduran bir merkez gibi işlemeye başlar. Başlangıçta “referans” olarak tasarlanan şey, zamanla “varlığın kendisi” gibi algılanır. Böylece nesne, temsil ettiği alanın epistemik işareti olmaktan çıkar ve ontolojik ikamesine dönüşür.

Bu dönüşümün mantığı basittir fakat sonuçları radikaldir. İnsan zihni, soyut bir kavramla sürekli temas kurmakta zorlanır; kavramın karşılığı olarak belirlenmiş maddi nesne ise sürekli göz önündedir. Görünen, görünmeyenin önüne geçer. Deneyimlenen, düşünüleni bastırır. Böylece zihin, kavramı değil nesneyi merkez alarak örgütlenmeye başlar. Kavramın kendisi geri plana itilir; nesne onun yerini işgal eder. Bu işgal, bilinçte sessizce gerçekleşir ve çoğu zaman fark edilmez.

Totem bu anlamda bir yoğunlaştırma cihazıdır. Dağınık ve akışkan bir yapıyı tek bir noktada toplar. Fakat bu yoğunlaştırma yalnızca sembolik değildir; algısal ve duygusaldır da. İnsan nesneyle temas kurar, ona bakar, etrafında ritüeller geliştirir, mekânsal bir ilişki kurar. Bu fiziksel temas, soyut kavramla kurulamayan bir gerçeklik hissi üretir. Böylece nesne, “daha gerçek” görünmeye başlar. Kavram soyut ve belirsizken, totem somut ve nettir. Bilinç, doğal olarak somut olana öncelik verir.

Bu öncelik, ontolojik bir kaymaya yol açar. Nesne yalnızca bir işaretken, “gerçekliğin kaynağı” gibi muamele görmeye başlar. Örneğin adaletin pratikleri, kararları ve tartışmaları yerine, adaleti temsil eden mekân ya da sembol merkez hâline gelir. İnsanlar artık adaleti süreçlerde değil, nesnede arar. Devlet, akışların ve koordinasyonların toplamı olmaktan çıkar; bir bina ya da bir sembolle özdeşleştirilir. Ulus, tarihsel ilişkilerden ziyade tek bir maddi göstergede yoğunlaşır. Böylece karmaşık olan her şey, tek bir merkezde indirgenir.

Bu indirgeme kaçınılmaz olarak yanılsama üretir. Çünkü nesne hiçbir zaman temsil ettiği bütünlüğü gerçekten taşıyamaz. Totem, kavramın yalnızca yer tutucusudur; fakat bilinç onu kavramın kendisi gibi deneyimler. Böylece temsil kapasitesinin sınırları unutulur. Nesneye yüklenen anlam, nesnenin maddi yapısını aşar. İnsan artık nesneye yalnızca bakmaz; ondan medet umar, ona bağlılık hisseder, onu korur, onun etrafında kimlik inşa eder. Yani nesne, işlevsel bir araç olmaktan çıkar; varoluşsal bir dayanak hâline gelir.

Tam bu noktada totem, epistemik bir kolaylık olmaktan çıkıp ontolojik bir tuzağa dönüşür. Çünkü nesne merkez hâline geldiğinde, kavramın dinamikliği kaybolur. Değişim, eleştiri ve yeniden tanımlama imkânı zayıflar. İnsanlar artık kavramı tartışmak yerine nesneyi savunur. Nesne eleştirildiğinde, sanki kavramın kendisi tehdit edilmiş gibi tepki verilir. Böylece sembol ile gerçeklik arasındaki fark silinir. Bu silinme, düşüncenin yerini reflekslere bırakır.

Yanılsamanın en kritik boyutu burada belirir: Totem, var olmayan bir sabitlik üretir. Oysa temsil ettiği alan sürekli değişmektedir. Ahlak dönüşür, siyaset yeniden şekillenir, toplumsal yapılar evrilir. Fakat totem yerinde durduğu için, bilinç bu değişimi yeterince kavrayamaz. Nesne, süreklilik hissi yaratır. İnsanlar değişken dünyayı sabit sanmaya başlar. Böylece ontolojik akış görünmezleşir, mekânsal istikrar abartılır.

Bu nedenle totem yalnızca bir sembol değil, bir algı rejimidir. İnsanların gerçekliği nasıl deneyimleyeceğini belirler. Süreçleri görünmez, nesneleri merkezi hâle getirir. İlişkileri geri plana iter, yüzeyleri öne çıkarır. Böylece varlık, ilişkisel yapısından koparılıp maddi bir merkeze bağlanır. Bu bağlanma, gerçeğin kendisini temsil etmekten çok, gerçeğin yerine geçen bir simülasyon üretir.

Totem tam olarak bu simülasyonun kristalleşmiş formudur. O, temsil ettiği şey değildir; fakat temsil ettiği şeyden daha gerçek gibi algılanır. Bu algı farkı, ontolojik yanılsamanın özüdür. İnsan, artık kavramın işleyişini değil, nesnenin varlığını gerçeklik sanır. Böylece varlık ile temsil arasındaki ayrım çöker ve nesne, düşüncenin ve düzenin mutlak referans noktası hâline gelir.                                               

7.4 Sabitlik illüzyonu üzerinden toplumsal düzenin kurulması

Totemin ontolojik yanılsama üretmesi yalnızca bilişsel bir hata değildir; aynı zamanda toplumsal düzenin fiilî kurucu mekanizmasıdır. Çünkü insan toplulukları, salt akışkanlık içinde yaşayamaz. Sürekli değişen referanslar, istikrarsız normlar ve dağınık anlam ağları kolektif koordinasyonu imkânsız hâle getirir. Toplumun işlemesi için davranışların öngörülebilir, kararların tutarlı ve bağlılıkların süreklilik arz etmesi gerekir. Bu süreklilik ise doğrudan gerçekliğin kendisinde bulunmaz; gerçeklik akışkandır. Dolayısıyla toplum, ontolojik olarak mevcut olmayan bir sabitliği yapay olarak üretmek zorundadır. Totem tam olarak bu yapay sabitlemenin maddi aracıdır.

Buradaki mantık nettir: akış kontrol edilemez, fakat merkez kontrol edilebilir. Süreçler belirsizdir, fakat nesneler belirgindir. İlişkiler dağınıktır, fakat semboller tekildir. İnsan zihni ve kolektif bilinç, dağınık olanı değil tekil olanı örgütlemeye daha yatkındır. Bu nedenle soyut kavramların dinamik doğası yerine, onları temsil ettiği varsayılan sabit nesneler etrafında düzen kurulur. Böylece düzen, gerçekliğin kendisine değil, onun donmuş temsiline dayanır.

Bu durumun işlevselliği inkâr edilemez. Totem bir odak noktası sağlar. İnsanlar karmaşık teorileri ya da soyut ilkeleri sürekli analiz etmek zorunda kalmadan, davranışlarını belirli bir somut referansa göre ayarlayabilirler. Örneğin soyut “adalet” ilkesini her durumda yeniden düşünmek yerine, adaleti temsil eden mekân ya da sembol üzerinden tutum geliştirirler. Soyut “siyasal birlik” fikrini sürekli kavramsallaştırmak yerine, onu temsil eden nesne etrafında hizalanırlar. Bu hizalanma, bilişsel yükü azaltır ve kolektif senkronizasyonu kolaylaştırır.

Ancak bu kolaylık, hakikatin bedeliyle elde edilir. Çünkü sabitlik hissi gerçek değildir; üretilmiştir. Totem, akışın üzerini örten bir perde gibi çalışır. İnsanlar değişimin kendisini değil, değişmeden duran nesneyi gördükleri için düzenin sarsılmaz olduğunu sanırlar. Oysa temsil edilen yapı sürekli dönüşmektedir. Normlar, güç dengeleri, ekonomik ilişkiler ve kültürel kodlar durmaksızın değişir. Fakat sabit nesne, bu dönüşümü görünmez kılar. Böylece bilinç, istikrar yanılsaması içinde yaşar.

Bu yanılsama olmadan toplumun işleyip işleyemeyeceği sorusu kritiktir. Büyük ölçekli topluluklarda herkesin soyut kavramları sürekli yeniden üretmesi pratik olarak mümkün değildir. Bu nedenle totem, bir tür bilişsel altyapı görevi görür. İnsanların düşünmeden uyum sağlayabileceği bir merkez üretir. Yani totem yalnızca sembolik değil, operasyonel bir aygıttır. Davranışları hizalar, itaat üretir, bağlılık kurar ve kimlik inşa eder. Ontolojik olarak yanlış olsa bile, sosyolojik olarak son derece etkilidir.

Tam da bu yüzden totem eleştiriye kapalı hâle gelir. Çünkü eleştirildiğinde yalnızca bir nesne değil, bütün düzen tehdit edilmiş gibi algılanır. İnsanlar nesneyi savunurken aslında kendi ontolojik güvenliklerini savunurlar. Nesnenin sabitliği, onların dünyayı anlamlandırma zeminidir. Bu zeminin sarsılması, yalnızca sembolik bir kayıp değil, varoluşsal bir boşluk yaratır. Dolayısıyla totemin korunması, rasyonel bir tercihten çok refleksif bir zorunluluk hâline gelir.

Burada belirleyici olan nokta şudur: Toplumsal düzen, gerçeğin kendisine değil, gerçeğin donmuş bir simülasyonuna dayanır. İnsanlar süreçlere değil sembollere bağlanır. İlişkilere değil merkezlere sadakat gösterir. Böylece düzen, ontolojik akıştan koparılmış bir yüzey üzerinde kurulur. Bu yüzey sabit kaldığı sürece sistem işler; fakat yüzey ile içerik arasındaki fark büyüdükçe krizler ortaya çıkar. Çünkü sabitlik hissi ile gerçeklik arasındaki mesafe giderek açılır.

Totem bu nedenle hem çözüm hem problemdir. Düzeni mümkün kılar, fakat aynı zamanda gerçekliği çarpıtır. İnsanlara istikrar hissi verir, fakat bu hissi yanılsama üzerine kurar. Toplumsal koordinasyonu sağlar, fakat düşüncenin eleştirel kapasitesini daraltır. Böylece sabitlik üretimi ile hakikat arasındaki gerilim kalıcı hâle gelir. Totem, akışkan varlık karşısında kurulan yapay bir dayanak olarak düzeni taşır; fakat taşıdığı şey, gerçekliğin kendisi değil, onun dondurulmuş gölgesidir.                                                 

8. Ontolojik Taşma Mekanizması (Totem → Put)

8.1 Kavramın teorik sınırsız kapsama gücü

Totemin puta dönüşebilmesinin imkânı, maddi nesnenin kendisinde değil, temsil ettiği kavramın yapısal niteliğinde yatar. Çünkü totem her ne kadar fiziksel bir cisim olsa da, dayandığı şey ontolojik olarak bir kavramdır; kavram ise doğası gereği sınırları belirli bir içerik değil, sınırsızca uygulanabilir bir etiketleme aygıtıdır. Kavramın işlevi belirli bir nesneyi taşımak değil, herhangi bir nesneyi belirli bir kategori altında toplamak olduğundan, kapsama alanı teorik olarak sonsuzdur. O, belirli bir içeriğe bağlı değildir; içeriğe bağlanabilme kapasitesine sahiptir. Bu kapasite, totemin gelecekteki kaderini belirleyen asli yapısal zemindir.

Kavramın bu niteliği çoğu zaman fark edilmez. İnsanlar “ahlak”, “devlet”, “adalet”, “ulus”, “toplum” gibi kavramları belirli ve somut şeyler sanırlar. Oysa bu kelimeler, içerik değil, içerikleri birbirine bağlayan sınıflandırma düğümleridir. “Ahlak” dediğimiz şey tekil bir varlık değildir; farklı davranışların, normların ve değerlerin üst başlığıdır. “Devlet” dediğimiz şey tek bir nesne değildir; sayısız bürokratik, hukuki ve ekonomik akışın ortak adıdır. Yani kavram, doğrudan bir töz değil, dağılımı organize eden bir işaretleme sistemidir.

Bu nedenle kavramın sınırı sabit değildir. Hangi olguların “ahlaki”, hangilerinin “siyasal”, hangilerinin “hukuki” sayılacağı tarihsel olarak değişir. Aynı kavram, farklı dönemlerde bambaşka içerikleri kapsayabilir. Kavramın kimliği değişmezken, içine giren veri kümesi sürekli değişir. Bu durum, kavramın tözsel değil yapısal olduğunu gösterir. O, belirli bir şey değildir; bir şeyi belirleme biçimidir.

Tam da bu yapısal nötrlük, kavrama teorik düzlemde sınırsız bir genişleme imkânı tanır. Her yeni olay, her yeni ilişki, her yeni davranış kavramın içine dâhil edilebilir. Kavramın kendisi direnç göstermez; çünkü zaten içerik üretmez. Yalnızca sınır çizer. Bu yüzden potansiyel olarak her şey onun altında toplanabilir. Teorik olarak “ahlak” tüm yaşamı kapsayabilir, “devlet” tüm toplumsal alanı belirleyebilir, “kutsal” tüm varoluşa yayılabilir. Kavramın önünde içsel bir engel yoktur.

İşte sorun tam burada başlar. Totem, bu yapısal olarak sınırsız kavramın maddi ikamesi olduğu için, kavramın teorik özelliği nesneye de yansımaya başlar. Başlangıçta belirli bir alanı temsil eden nesne, dayandığı kavramın genişleme kapasitesi nedeniyle giderek daha fazla alanı kapsar. Çünkü insanlar kavramı genişlettikçe, kavramın temsilcisi olan nesneye yüklenen anlam da genişler. Nesne değişmez; fakat nesneye atfedilen referans alanı büyür.

Örneğin başlangıçta yalnızca belirli davranışları düzenlemek için kullanılan bir ahlaki sembol, zamanla yalnızca etik kuralları değil, kimliği, aidiyeti, hatta varoluşun anlamını temsil etmeye başlar. Aynı şekilde başlangıçta yalnızca belirli bir siyasal örgütlenmeyi işaret eden bir nesne, giderek tüm toplumsal hayatın merkezi olarak görülür. Nesne fiziksel olarak sabit kalırken, semantik yükü katlanarak artar. Bu artışın kaynağı nesne değil, kavramın sınırsız kapsama kapasitesidir.

Dolayısıyla totemin kaderi, temsil ettiği kavramın teorik doğasına içkindir. Eğer kavram esnek ve genişlemeye açık ise, totem de anlam bakımından genişler. Eğer kavram her şeyi etiketleyebilecek güçteyse, totem de her şeyin merkezi hâline gelebilir. Maddi nesne bu yükü taşımaya uygun değildir; fakat bilinç onu taşımaya zorlar. Böylece nesne, başlangıçtaki sınırlı referansından koparak giderek total bir referans noktasına dönüşür.

Bu süreçte kritik olan, genişlemenin fark edilmemesidir. İnsanlar nesnenin anlamının büyüdüğünü sezmez; bunu doğal kabul eder. Çünkü kavram zaten zihinlerinde her şeyi kapsayacak şekilde çalışmaktadır. Nesne yalnızca bu zihinsel alışkanlığın maddi uzantısına dönüşür. Böylece kavramın teorik sınırsızlığı, somut düzlemde de tekrarlanır. Totem artık belirli bir işlevi değil, genel bir varlık alanını temsil etmeye başlar.

Kısacası totemin putlaşmaya doğru hareketi, nesnenin kutsallaşmasından önce kavramın yapısal doğasında başlar. İçeriksiz, sınır çizici ve her içeriği kapsayabilir olan kavram; temsilcisi olan nesneyi de aynı sınırsızlık mantığına sürükler. Nesne başlangıçta yerel bir referansken, giderek evrensel bir merkez hâline gelir. Bu ontolojik taşmanın ilk koşulu, kavramın teorik olarak sınırsız kapsama gücüdür. Bu güç, somutlaştırıldığı anda, maddi dünyada da genişlemeye devam eder ve nesneye taşıyamayacağı bir mutlaklık yükler.                                                                                                                                       

8.2 Bu sınırsızlığın somut nesneye aktarılması

Kavramın teorik düzlemde sahip olduğu sınırsız kapsama gücü, kendi başına tehlikeli değildir; zira soyut alan doğası gereği esnektir, genişler, daralır, yeniden tanımlanabilir. Kavramın sınırları akışkandır ve bu akışkanlık, düşüncenin eleştirel hareketine imkân tanır. Fakat aynı sınırsızlık maddi bir yüzeye sabitlendiğinde, yani totem formunda cisimleştiğinde, yapısal bir gerilim doğar. Çünkü teorik olarak sonsuz olan bir işlev, fiziksel olarak sonlu bir nesneye yüklenmeye başlanır. İşte ontolojik taşmanın gerçek başlangıç noktası tam burasıdır: sınırsız olanın sınırlı olana devredilmesi.

Totem maddi bir nesnedir; belirli bir yerde durur, belirli bir hacme sahiptir, belirli bir zamansallık içinde var olur. Yani ontolojik olarak sınırlıdır. Fakat temsil ettiği kavram sınırlı değildir. Kavramın kapsamı genişledikçe, bilinç bu genişlemeyi nesneye atfetmeye başlar. Böylece nesne, kendi fiziksel doğasıyla çelişen bir anlam yoğunluğunu taşımaya zorlanır. Bu zorlanma, nesnenin maddi özelliklerinden değil, sembolik yükünden kaynaklanır.

Başlangıçta süreç masum görünür. Belirli bir kavramı somutlaştırmak için seçilen nesne, yalnızca hatırlatıcı bir işleve sahiptir. Örneğin belirli bir normu ya da birliği görünür kılar. Fakat kavramın kapsadığı alan genişledikçe, nesneye yüklenen anlam da genişler. İnsanlar artık yalnızca “bu nesne şu kavramı temsil ediyor” demez; “bu nesne o kavramın kendisi” gibi davranmaya başlar. Temsil ile özdeşlik arasındaki mesafe kapandıkça, kavramın tüm teorik genişliği nesneye yapışır.

Burada bilinç farkında olmadan semantik bir aktarım yapar. Kavramın sahip olduğu her yeni içerik, otomatik olarak nesnenin anlam alanına eklenir. Kavram değiştikçe nesne de “anlamsal olarak” değişmiş kabul edilir. Nesne fiziksel olarak aynı kalır; fakat sembolik yoğunluğu katlanarak artar. Böylece nesne artık belirli bir işlevin değil, bütün bir yaşam alanının referansı hâline gelir. Yani nesne, temsil ettiği kavramın teorik hareketlerini somut düzlemde taklit etmeye başlar.

Bu taklit kritik bir kırılma yaratır. Çünkü kavram genişlediğinde eleştirilebilir, tartışılabilir, yeniden formüle edilebilir. Fakat nesne genişlediğinde dokunulmazlaşır. Kavramın esnekliği nesnede katılığa dönüşür. Böylece teorik özgürlük, maddi mutlaklığa evrilir. İnsanlar artık kavramı yeniden düşünmek yerine nesneyi korumaya yönelir. Kavramın dönüşümü yerini nesnenin savunusuna bırakır. Bu savunma, rasyonel değil refleksiftir; çünkü nesne artık yalnızca bir sembol değil, varoluşsal güvenliğin dayanağıdır.

Bu aktarımın bir başka sonucu daha vardır: nesne merkezileşir. Kavram dağılım halinde işleyen bir yapı iken, nesne tek bir noktada toplanmıştır. Dolayısıyla kavramın genişlemesi, dağılımı genişletmez; merkezîleşmeyi yoğunlaştırır. Her yeni anlam, aynı nesne üzerinde birikir. Böylece nesne giderek daha fazla yoğunluk taşıyan bir çekim merkezi hâline gelir. İnsanların dikkatleri, bağlılıkları ve ritüelleri bu merkez etrafında toplanır. Kavramın akışkan yapısı, nesnenin etrafında kristalleşir.

Bu kristalleşme, ontolojik taşmanın maddi yüzüdür. Nesne artık yalnızca temsil etmez; düzenler. Yalnızca işaret etmez; yönlendirir. Yalnızca hatırlatmaz; itaat üretir. İnsanlar davranışlarını kavrama göre değil, nesneye göre ayarlamaya başlar. Böylece kavramsal alanın otoritesi, maddi yüzeye devredilir. Soyut olanın düzenleyici gücü, somut olanın mekânsal egemenliğine dönüşür.

Bu süreçte nesne giderek aşırı anlamlandırılır. Ona yüklenen değer, kendi maddi gerçekliğini çoktan aşmıştır. Bir kumaş parçası, bir taş blok, bir yapı ya da bir sembol; fiziksel olarak sıradan olmalarına rağmen, bilinçte bütün bir dünyanın taşıyıcısı gibi deneyimlenir. Bu deneyim, nesnenin özelliklerinden değil, kavramın sınırsız yapısının ona aktarılmasından doğar. Yani nesne kutsallaşmaz; kavramın sınırsızlığı nesneyi kutsal gibi gösterir.

Sonuçta sınırsız olan ile sınırlı olan arasındaki uyumsuzluk büyür. Nesne, taşıyamayacağı bir totaliteyi yüklenmiştir. Bu yük, nesneyi giderek mutlaklaştırır. Artık o yalnızca belirli bir alanın değil, her alanın referansı hâline gelir. İnsanlar kavramı anlamak için nesneye başvurur, kimliklerini onun üzerinden kurar, anlamlarını onun üzerinden üretir. Böylece nesne, teorik düzlemde kavramın yaptığı şeyi somut düzlemde yapmaya başlar: her şeyi etiketler, her şeyi kapsar, her şeyi merkezine bağlar.

Tam bu noktada totem, sınırlarını aşarak putlaşmaya doğru ilerler. Çünkü maddi bir nesne, sınırsız bir referans noktası gibi işlemeye başlamıştır. Bu da temsilin artık araç olmaktan çıkıp mutlak otoriteye dönüşmesi anlamına gelir. Ontolojik taşmanın ikinci aşaması, kavramın teorik sınırsızlığının bütünüyle nesneye devredilmesi ve nesnenin bu devri fiilî bir egemenlik biçimi olarak icra etmesidir.