Devletin İstisna Mantığı

Myanmar’da 2021 darbesinden sonra parlamentonun yeniden toplanması, yüzeysel bir okumayla “kurumsal restorasyon” ya da “siyasal normale dönüş” olarak değerlendirilebilir. Ancak bu tür bir okuma, devlet formunun işleyişine dair en temel ontolojik gerilimi gözden kaçırır. Burada söz konusu olan şey, parlamentonun yeniden kurulması değil; parlamentonun dayandığı kurucu zeminin görünür hâle gelmesidir. Bu nedenle mesele, bir rejim değişikliği ya da siyasal biçim dönüşümü değil, devletin kendi iç mantığının açığa çıkmasıdır.

Devlet, klasik liberal tahayyülde çoğu zaman “düzen”, “istikrar” ve “normallik” üzerinden tanımlanır. Oysa bu tanım, devletin yalnızca yüzeydeki fenomenal formunu yakalar; onun varlık koşullarını değil. Devletin gerçek ontolojik zemini, düzenin kendisi değil, düzenin her an askıya alınabilme potansiyelidir. Başka bir ifadeyle devlet, sürekliliğini barıştan değil, kriz ve istisna üretme kapasitesinden alır. Savaş, olağanüstü hâl, iç tehdit ya da dış müdahale gibi durumlar, devlet için sapma değil; kurucu referans noktalarıdır. “Normal” diye adlandırılan durum ise bu istisna potansiyelinin ertelenmiş, bastırılmış ve sembolik olarak düzenlenmiş hâlidir.

Bu bağlamda asker figürü, sisteme dışsal bir müdahale unsuru değil; devletin kurucu çekirdeğinin doğrudan taşıyıcısıdır. Asker, istisna hâlinin temsilcisi değil, onun somutlaşmış formudur. Bu nedenle askerin devreye girdiği bir siyasal yapı, sistemin bozulduğu bir anı değil; sistemin kendini çıplak hâliyle gösterdiği bir momenti ifade eder. Darbe, bu açıdan bakıldığında, düzenin çöküşü değil; düzenin hangi temele dayandığının ifşasıdır.

Parlamento ise bu yapının özsel bir bileşeni değil, temsili bir kabuktur. Parlamento, karar alma süreçlerinin kurumsal biçimidir; fakat bu biçimin içeriği, onu dolduran güç ilişkileri tarafından belirlenir. Dolayısıyla parlamentonun varlığı, tek başına bir siyasal rejimin niteliği hakkında belirleyici bir şey söylemez. Aynı form, farklı güç dağılımlarıyla tamamen farklı içeriklere sahip olabilir. Bu nedenle parlamentonun askerler aracılığıyla ya da sivil aktörler aracılığıyla kurulması, ontolojik bir fark yaratmaz; yalnızca temsil biçiminde bir değişiklik üretir.

Sivil siyaset, istisna hâlini görünmez kılma eğilimindedir. Hukuk, prosedürler, seçimler ve kurumsal ritüeller, devletin istisna potansiyelini perdeleyen araçlar olarak işlev görür. Bu yapı içinde istisna hâli ortadan kalkmaz; yalnızca ertelenir ve sembolik olarak düzenlenir. Askerî müdahale ise bu perdeyi kaldırır ve istisna hâlini doğrudan sahneye çıkarır. Bu nedenle askerî bir parlamentonun varlığı, sivil parlamentoya göre daha “sapma” değil, daha “açık” bir durumdur. İlki istisnayı örter, ikincisi ise onu ifşa eder.

Myanmar örneğinde parlamentonun yeniden toplanması, bu anlamda bir yeniden üretim değil, bir geri çekilme hareketidir. Sistem, kendisini sivil temsiller üzerinden üretmek yerine doğrudan kurucu çekirdeğine, yani istisna hâline dayandırarak yeniden organize etmektedir. Bu durum, parlamentonun işlevsizleştiği anlamına gelmez; aksine, parlamentonun ne olduğuna dair yanlış bir varsayımı ortadan kaldırır. Parlamento, burada da çalışır; ancak artık istisnanın dolaylı değil doğrudan ifadesi olarak çalışır.

Bu noktada “yeniden üretim” kavramı da problemli hâle gelir. Çünkü ortada gerçekten yeni bir şey üretilmemektedir. Üretilen şey, zaten var olan bir yapının farklı bir temsil biçimidir. Dolayısıyla Myanmar’daki süreç, bir sistemin çöküp yeniden kurulması değil; sistemin kendi ontolojik temelini açık etmesidir. Bu açıdan bakıldığında, askerler üzerinden kurulan parlamentoyla askerlerin geri planda kaldığı parlamentolar arasında özsel bir fark yoktur. Her ikisi de aynı mantığa dayanır: devlet, istisna hâlinin sürekliliğini garanti altına alan bir organizasyondur.

Myanmar’da yaşanan, bu nedenle bir kriz ya da anomaliden çok, bir ifşa anıdır. Devletin normalde gizlenen kurucu mantığı, burada dolaysız biçimde görünür hâle gelmiştir. Parlamento yeniden toplanmıştır; ancak bu toplanma, düzenin geri dönüşünü değil, düzenin hangi zemin üzerinde mümkün olduğunu gösteren bir sahneleme işlevi görmektedir.                                                                                        

Gizli Dolaşımın Paradoksu

Nicolas Sarkozy’nin Libya bağlantılı kampanya finansmanı dosyasının temyiz süreci, yüzeyde bir yargı vakası gibi görünse de, daha derinde siyasal iktidarın finansal altyapısına ilişkin çok daha temel bir problemi açığa çıkarır: güç, kendisini taşıyan dolaşım biçimiyle birlikte var olur ve bu dolaşım biçimi görünür hâle geldiği anda ontolojik olarak dönüşür. Bu nedenle mesele, yalnızca yasa dışı finansman iddialarının doğrulanması ya da çürütülmesi değildir; asıl mesele, “gizli dolaşım” olarak adlandırılabilecek bir yapının görünürlükle karşılaştığında neye dönüştüğüdür.

Modern siyasal sistemlerde finansal akışlar iki katmanlı bir yapı içinde işler. Bir yanda görünür, kayıt altına alınmış, denetlenebilir ekonomik hareketler bulunur; diğer yanda ise bu görünür yapının arkasında, onun sınırlarını esneten, aşan ve çoğu zaman yeniden kuran örtük akışlar vardır. Offshore sistemler, aracı şirketler, dolaylı finansman kanalları ve uluslararası bağlantılar, bu örtük katmanın temel bileşenleridir. Ancak bu yapılar yalnızca “saklı” oldukları için değil, saklı kalarak işledikleri için etkilidir. Gizlilik burada pasif bir durum değil, aktif bir işleyiş biçimidir.

Bu nedenle “gizli dolaşım” ifadesi, yalnızca görünmeyen bir şeyi değil, görünmeden akabilen bir yapıyı tanımlar. Bu akış, kendi sürekliliğini tam da görünür olmaması sayesinde korur. Çünkü görünürlük, yalnızca tespit anlamına gelmez; aynı zamanda sınıflandırma, sabitleme ve yeniden kodlama anlamına gelir. Bir yapı görünür hâle geldiği anda, artık akış olmaktan çıkar ve bir nesneye dönüşür. Hareket eden, değişken ve ilişkisel olan bir yapı, belgelenmiş, tanımlanmış ve sınırlandırılmış bir fenomen hâline gelir.

Sarkozy dosyası bu dönüşümün tipik bir örneğini sunar. Yargı süreci ilerledikçe, Libya ile bağlantılı olduğu iddia edilen finansal akışlar belgeler, ifadeler ve deliller üzerinden görünür hâle gelir. Ancak bu görünürlük, bu akışların “gerçek hâlinin” ortaya çıkması anlamına gelmez. Aksine, bu akışlar artık kendi özgün varoluş biçimlerini kaybeder ve hukuki bir temsil düzlemine taşınır. Daha önce akış hâlinde olan, hareket eden ve sürekli yeniden konumlanan ilişkiler ağı, şimdi dosyalanmış, kategorize edilmiş ve belirli kavramlar altında sabitlenmiş bir nesneye dönüşür.

Bu durum, algının hakikati yalnızca yakalamadığını, aynı zamanda dönüştürdüğünü gösterir. Görünürlük, nötr bir aydınlatma değildir; müdahaledir. Yargı, medya ve kamuoyu, gizli dolaşımı ifşa ederken aslında onu yeniden üretir; fakat bu üretim, ilk hâlinin devamı değil, onun dönüşmüş bir versiyonudur. Böylece ortaya çıkan şey, gizli dolaşımın kendisi değil, onun fenomenal, temsil edilebilir ve işlenebilir bir türevidir.

Bu noktada paradoks ortaya çıkar: gizli dolaşım ifşa edildiğinde, artık gizli dolaşım değildir. Dolayısıyla ifşa edilen şey, hiçbir zaman tam olarak aranan şeyle örtüşmez. Hakikat, görünür hâle geldiği anda yer değiştirir; bir başka deyişle, hakikat her zaman ifşanın bir adım ötesinde kalır. Bu, yalnızca epistemolojik bir sınırlılık değil, aynı zamanda sistemin işleyiş mantığının bir parçasıdır. Çünkü sistem, kendi sürekliliğini tam da bu kayma üzerinden kurar.

Siyasal temsilin finansal altyapısı bu açıdan sabit bir yapı değil, sürekli yer değiştiren bir dolaşım alanıdır. Yargı süreçleri bu alanı tamamen açığa çıkaramaz; yalnızca belirli kesitlerini yakalayabilir. Bu kesitler ise, yakalandıkları anda artık o alanın kendisi değildir. Bu nedenle Sarkozy davası, yalnızca bir siyasal figürün hesap vermesiyle ilgili değildir; daha derinde, modern devletin finansal dolaşım ağlarının nasıl işlediğine ve bu ağların neden tam anlamıyla görünür hâle getirilemeyeceğine dair bir örnek teşkil eder.

Gizli dolaşım, bu anlamda ortadan kaldırılabilir bir yapı değildir; yalnızca biçim değiştirebilir. İfşa edilen ağlar çözülmez, yeniden düzenlenir; görünür hâle gelen hatlar, yerini yeni ve henüz görünür olmayan hatlara bırakır. Bu nedenle her ifşa, aynı zamanda yeni bir gizlenme rejiminin başlangıcıdır. Sarkozy dosyası, bu döngünün yalnızca bir anını yakalar; fakat bu an, sistemin tamamını temsil etmez. Çünkü sistem, tam da temsil edilemeyen, sürekli hareket hâlinde olan bu dolaşımın kendisidir.                 

Hakikatin Dolaşımı

Avrupa Birliği’nin Bucha katliamı ve buna eşlik eden bilgi manipülasyonu gerekçesiyle yeni yaptırımlar açıklaması, ilk bakışta klasik bir savaş suçu tepkisi gibi okunabilir. Ancak bu tür bir okuma, meselenin yalnızca görünen katmanına temas eder. Burada açığa çıkan şey, savaşın fiziksel alanının ötesine taşarak epistemik bir düzleme yerleştiği ve devletlerin artık yalnızca eylemleri değil, hakikatin dolaşımını da yönetmek zorunda kaldığıdır. Bu nedenle söz konusu yaptırımlar, bir cezalandırma mekanizmasından çok daha fazlasını ifade eder: modern siyasal aklın kendi kırılganlığını fark ettiği bir momenttir.

Modern öncesi ve erken modern düşüncede bilgi, büyük ölçüde gerçekliğin bir yansıması olarak kavranır. Bilginin değeri, temsil ettiği nesneye olan sadakatiyle ölçülür; doğru bilgi, doğru gerçekliğin izdüşümü olarak düşünülür. Ancak bu temsil modeli, bilginin sınırlı dolaşıma sahip olduğu, üretim ve dağıtım kanallarının görece dar olduğu bir dünyaya aittir. Bilgi, bu koşullarda hâlâ belirli bir kaynağa bağlıdır ve bu bağlılık, onun hakikatle olan ilişkisini korur.

Post-modern kırılma ise tam bu noktada ortaya çıkar. Bilgi, artık yalnızca bir temsil aracı olmaktan çıkar ve dolaşıma girer. Dolaşım, bilginin doğasını kökten değiştirir. Bir kez dolaşıma giren bilgi, kaynağından kopar; bağlamını yitirir ve kendi başına bir varlık hâline gelir. Bu noktadan sonra bilgi, gerçekliği yansıtmaz; onun yerine geçer. Artık mesele, neyin doğru olduğu değil, hangi bilginin dolaşımda olduğudur. Hakikat, sabit bir referans noktası olmaktan çıkar ve dolaşımın ürettiği bir sonuç hâline gelir.

Bu dönüşüm, siyasal yapılar açısından radikal bir kırılganlık üretir. Çünkü devlet, doğrudan gerçeklikle temas edemez. Devletin dünyayla ilişkisi her zaman aracılıdır; istihbarat raporları, medya içerikleri, diplomatik kanallar ve veri akışları üzerinden kurulur. Bu da devletin, gerçekliği ancak bilgi aracılığıyla deneyimlediği anlamına gelir. Ancak bilginin dolaşıma girerek kendi özerkliğini kazanması, bu aracılı yapıyı istikrarsız hâle getirir. Devlet artık gerçekliğe değil, gerçekliğin dolaşımdaki versiyonlarına tepki verir.

Bucha bağlamında ortaya çıkan durum, bu epistemik kırılmanın somutlaşmış hâlidir. Burada yalnızca bir katliamın gerçekleşip gerçekleşmediği değil, bu katliamın nasıl anlatıldığı, hangi imgelerle dolaşıma sokulduğu ve hangi çerçevede anlamlandırıldığı belirleyici hâle gelir. Fiziksel şiddet ile onun temsili arasında artık ayrım yapmak mümkün değildir; çünkü temsil, doğrudan politik etkiler üretir. Bir görüntü, bir haber ya da bir anlatı, sahadaki bir askeri hamle kadar güçlü sonuçlar doğurabilir.

Avrupa Birliği’nin yaptırımları bu yüzden yalnızca şiddete karşı değil, şiddetin temsil biçimlerine karşı yöneliktir. “Bilgi manipülasyonu” ifadesinin yaptırım gerekçesi olarak kullanılması, bu dönüşümün açık bir göstergesidir. Devlet, burada yalnızca bir eylemi cezalandırmaz; aynı zamanda o eylemin dolaşıma sokulma biçimini de hedef alır. Bu, cezanın genişlemesi anlamına gelir: artık cezalandırılan şey yalnızca fiziksel ihlal değil, anlam üretim sürecinin kendisidir.

Ancak bu genişleme, aynı zamanda bir çıkmazı da beraberinde getirir. Çünkü bilgi dolaşıma girdiği anda, onu tamamen kontrol etmek mümkün değildir. Dolaşım, merkezsizdir; sürekli yeniden üretilir ve farklı bağlamlarda farklı anlamlar kazanır. Bu nedenle devlet, hakikati sabitleyemez; yalnızca dolaşımı yönlendirmeye çalışabilir. Bu yönlendirme çabası ise hiçbir zaman tam bir kontrol sağlayamaz. Her müdahale, yeni bir dolaşım biçimi üretir; her sansür, yeni bir anlatı doğurur.

Bu durum, modern siyasal aklın temel bir sınırına işaret eder. Devlet, kendi varlığını sürdürebilmek için gerçekliği bilmek zorundadır; ancak bu bilgiye yalnızca dolaylı olarak erişebilir. Post-modern dünyada bu dolaylılık derinleşir ve bilgi, artık güvenilir bir temsil olmaktan çıkar. Böylece devlet, epistemik bir belirsizlik içinde hareket etmek zorunda kalır. Bucha sonrası alınan yaptırım kararı, bu belirsizliğin farkına varıldığını gösterir; ancak aynı zamanda bu belirsizliğin aşılamadığını da ima eder.

Bilgi dolaşımı, bu açıdan yalnızca teknik bir iletişim meselesi değil, ontolojik bir problemdir. Gerçeklik, artık doğrudan deneyimlenebilir bir zemin değil; dolaşım içinde sürekli yeniden kurulan bir yapı hâline gelmiştir. Devletler, bu yapıyı yönetmeye çalışırken, aslında hiçbir zaman tam olarak sahip olamayacakları bir alan üzerinde hareket ederler. Bucha bağlamında ortaya çıkan yaptırımlar, bu çabanın bir ifadesidir: hakikati sabitleme girişimi, hakikatin akışkan doğasıyla karşı karşıya gelir.

Bu tablo, savaşın doğasının da değiştiğini gösterir. Savaş artık yalnızca toprak, enerji ya da askeri güç üzerinden yürütülen bir mücadele değildir; aynı zamanda anlamın, temsilin ve hakikatin dolaşımı üzerinden yürütülen bir mücadeledir. Fiziksel alan ile epistemik alan iç içe geçmiştir. Bu nedenle bir cephede kazanılan zafer, diğer cephede kaybedilebilir; ya da tam tersi. Hakikat, bu savaşın en kritik ve en kaygan unsurudur.

Avrupa Birliği’nin refleksi, bu kaygan zeminin farkına varıldığını gösterir. Ancak bu farkındalık, çözüm anlamına gelmez. Çünkü sorun, belirli bir bilginin yanlış olması değil; bilginin kendisinin artık sabit bir referansa sahip olmamasıdır. Bu durumda yapılabilecek tek şey, dolaşımı sınırlamaya, yönlendirmeye ve belirli çerçeveler içinde tutmaya çalışmaktır. Fakat dolaşımın doğası gereği bu çaba her zaman eksik kalacaktır.

Hakikat, artık bulunacak bir şey değil; sürekli kaçan bir şeydir. Dolaşıma giren her bilgi, bu kaçışın bir parçası hâline gelir. Devletler ise bu kaçışı yakalamaya çalışırken, aslında onun içinde hareket ettiklerini fark ederler. Bucha sonrası yaptırımlar, bu farkındalığın kurumsal düzeydeki ifadesidir: hakikatin kontrol edilemediği bir dünyada, en fazla onun akışına müdahale edilebilir.                                                

Onarımın Epistemik Sınırı

Avrupa Birliği’nin Orta Doğu için açıkladığı 458 milyon euroluk insani yardım paketi, yüzeyde insani bir refleksin ve krizlere karşı geliştirilen sorumluluk bilincinin doğal bir uzantısı gibi görünür. Açlık, yıkım, yerinden edilme ve sağlık krizleri gibi somut sonuçlara müdahale eden bu tür yardım mekanizmaları, ilk bakışta doğrudan çözüm üretme kapasitesine sahipmiş izlenimi yaratır. Ancak bu görünüm, müdahalenin yalnızca fenomenal katmanına temas eder; daha derinde işleyen yapı ise çok daha farklı bir mantığa dayanır. Burada söz konusu olan şey, krizin çözülmesi değil, krizin etkileriyle başa çıkılabilmesini sağlayan bir “onarım simülasyonu”dur.

Bu simülasyonun temelinde yatan unsur, olayın kendisine doğrudan erişimin imkânsızlığıdır. “Olay” olarak adlandırılan şey, hiçbir zaman saf hâliyle kavranamaz. Her zaman belirli yansımalar, izler ve sonuçlar üzerinden bilinir. Savaş, yıkım ya da toplumsal çöküş gibi süreçler, yalnızca ortaya çıkardıkları etkiler aracılığıyla görünür hâle gelir. Bu nedenle müdahale eden aktörler, olayın kendisine değil, olayın fenomenal tezahürlerine yönelmek zorundadır. Bu durum, müdahalenin ontolojik değil, zorunlu olarak yüzeysel bir düzlemde gerçekleşmesine yol açar.

Gerçek anlamda bir müdahale, yani olayın kendisini dönüştürebilecek bir eylem, onun oluşum potansiyeline dair bilgi gerektirir. Bir süreci kökten değiştirmek, onun nasıl ve hangi koşullarda ortaya çıktığını bilmekle mümkündür. Ancak bu bilgi, pratikte hiçbir aktörün sahip olabileceği bir bilgi değildir. Savaşın, krizlerin ve sistemik çöküşlerin ortaya çıkışını belirleyen dinamikler; tarihsel, ekonomik, kültürel ve jeopolitik katmanların iç içe geçtiği karmaşık bir yapı oluşturur. Bu yapı, hiçbir zaman tam anlamıyla kavranamaz ve dolayısıyla doğrudan müdahale edilebilir bir nesne hâline getirilemez.

Bu epistemik sınır, müdahalenin yönünü belirler. Devletler ve uluslararası kurumlar, olayın nedenlerini ortadan kaldıramadıkları için, ortaya çıkan sonuçlara yönelirler. Açlık varsa gıda yardımı yapılır; sağlık krizi varsa tıbbi destek sağlanır; yerinden edilme varsa barınma imkânları oluşturulur. Ancak bu müdahaleler, olayın kendisini ortadan kaldırmaz; yalnızca onun ürettiği hasarı yönetir. Bu nedenle “onarım” olarak adlandırılan süreç, aslında gerçek bir onarım değil, hasarın sürekliliği içinde işleyen bir telafi mekanizmasıdır.

Bu telafi mekanizması, yalnızca maddi bir işlev görmez; aynı zamanda epistemik bir boşluğu da doldurur. “Neden bu kriz engellenemedi?” sorusu, çoğu zaman yanıtsız kalır. Bu yanıtsızlık, modern siyasal akıl için bir kırılganlık üretir. Çünkü devlet, kendisini rasyonel, öngörülebilir ve kontrol edilebilir süreçler üzerinden tanımlar. Oysa bu tür krizler, bu iddiayı zayıflatır. İşte onarım, bu noktada yalnızca fiziksel yıkımı hafifletmek için değil, aynı zamanda bu epistemik kırılganlığı örtmek için devreye girer. Yardım, bir çözüm sunmaktan çok, çözümün neden mümkün olmadığını görünmez kılar.

Bu nedenle insani yardım, yalnızca etik bir sorumluluk değil, aynı zamanda bir meşruiyet üretim aracıdır. Müdahale eden aktör, krizi çözmese bile onunla ilgilendiğini gösterir; bu da belirli bir politik ve ahlaki konumlanma sağlar. Ancak bu konumlanma, krizin sürekliliğini ortadan kaldırmaz. Aksine, kriz yönetilebilir bir hâle getirildiği ölçüde sürdürülebilir hâle gelir. Böylece ortaya, çözülmeyen ama sürekli müdahale edilen bir yapı çıkar: kriz, ortadan kaldırılmaz; stabilize edilir.

Avrupa Birliği’nin yardım paketi bu bağlamda okunmalıdır. Bu paket, Orta Doğu’daki krizin nedenlerini ortadan kaldırmaya yönelik bir hamle değildir; bu nedenlerin ürettiği insani sonuçları yönetmeye yönelik bir müdahaledir. Bu müdahale, zorunludur; çünkü ortaya çıkan yıkımın görmezden gelinmesi mümkün değildir. Ancak aynı zamanda sınırlıdır; çünkü krizin oluşum koşullarına doğrudan erişim yoktur. Bu nedenle yardım, hem bir gereklilik hem de bir yetersizliktir.

Onarım simülasyonu, bu iki durumun kesişim noktasında ortaya çıkar. Bir yandan müdahale edilir, diğer yandan müdahalenin sınırları bilinir. Bu sınırlar ise yalnızca pratik değil, epistemiktir. Devletler ve kurumlar, dünyayı ancak belirli bilgi biçimleri üzerinden kavrayabilir ve bu bilgi biçimleri hiçbir zaman gerçekliğin tamamını kapsayamaz. Dolayısıyla her müdahale, eksik bir bilgiye dayanır ve bu eksiklik, müdahalenin doğasına içkindir.

Bu çerçevede insani yardım, bir çözümden çok bir uyum mekanizmasıdır. Sistem, krizleri ortadan kaldıramadığı için, onlarla birlikte yaşayabilecek bir yapı üretir. Bu yapı, sürekli müdahale gerektirir; çünkü kriz de süreklidir. Yardım paketleri bu sürekliliğin ritmini oluşturur: kriz ortaya çıkar, müdahale edilir, etkiler hafifletilir ve süreç yeniden başlar. Bu döngü, modern dünyanın en karakteristik işleyiş biçimlerinden biridir.

Olayın kendisine erişimin imkânsız olduğu bir düzlemde, onarım hiçbir zaman tam anlamıyla gerçekleşmez. Yapılan her müdahale, eksik bir bilgiye dayanır ve bu eksiklik, müdahalenin sınırlarını belirler. Avrupa Birliği’nin açıkladığı yardım paketi, bu sınırın kurumsal düzeydeki ifadesidir: kriz çözülmez, fakat onunla başa çıkılabilir hâle getirilir. Bu da modern siyasal aklın en temel gerilimlerinden birini görünür kılar—bilginin sınırlılığı ile müdahale zorunluluğu arasındaki kapanmayan mesafe.                                                                                                                                      

Bağlantısal Egemenlik

Güney Afrika’nın ABD’nin İran’dan uzaklaşma yönündeki baskısını reddetmesi, yüzeyde basit bir diplomatik tercih gibi görünebilir. Ancak bu karar, modern uluslararası sistemin temel yapısal dönüşümünü açığa çıkaran bir momenttir. Burada söz konusu olan yalnızca bir ülkenin belirli bir politik hatta yer almaması değil; küresel düzenin artık tek eksenli hizalanmalar üretmekte zorlandığı, bunun yerine çoklu bağlantılar üzerinden işleyen yeni bir egemenlik formunun ortaya çıktığıdır. Bu form, klasik anlamda taraf seçmeye dayalı egemenlik anlayışını aşındırır ve yerini “bağlantısal egemenlik” olarak adlandırılabilecek daha karmaşık bir yapıya bırakır.

Modern uluslararası sistem, uzun süre boyunca bloklar arası net ayrışmalar üzerinden işledi. Soğuk Savaş döneminde bu ayrışma, ideolojik ve askeri eksenler üzerinden keskin bir şekilde belirlenmişti. Bir ülkenin hangi blokta yer aldığı, onun ekonomik, politik ve askeri yönelimlerini büyük ölçüde belirlerdi. Ancak bu yapı, küreselleşmenin derinleşmesiyle birlikte çözülmeye başladı. Ticaret ağlarının genişlemesi, enerji bağımlılıklarının artması, finansal sistemlerin iç içe geçmesi ve lojistik akışların küresel ölçekte örgütlenmesi, devletleri birbirine çok daha sıkı biçimde bağladı.

Bu bağlantı yoğunluğu, uluslararası ilişkilerde radikal bir dönüşüm yarattı. Artık hiçbir ülke, diğerlerinden tamamen koparak hareket edemez hâle geldi. Ekonomik sistemler, enerji hatları ve tedarik zincirleri, ülkeleri yalnızca işbirliğine değil, karşılıklı bağımlılığa zorladı. Bu bağımlılık, klasik anlamda egemenliği ortadan kaldırmaz; ancak onun biçimini değiştirir. Egemenlik artık mutlak bir bağımsızlık değil, çoklu bağlantılar arasında denge kurabilme kapasitesi hâline gelir.

Bu bağlamda polarizasyon, yani küresel sistemin sert bloklara ayrılması, yapısal olarak zorlaşır. Çünkü bir ülkenin tek bir eksene tam olarak bağlanması, diğer tüm bağlantılarını zayıflatması anlamına gelir. Bu ise yüksek maliyetler üretir. Enerji, ticaret ve finans alanlarında oluşan kayıplar, bu tür bir hizalanmayı sürdürülemez kılar. Bu nedenle devletler, tek yönlü bağlılıklar yerine çok yönlü ilişkiler kurmayı tercih eder. Aynı anda farklı aktörlerle işbirliği yapabilmek, modern egemenliğin en kritik becerilerinden biri hâline gelir.

Güney Afrika’nın ABD’nin baskısını reddetmesi, bu yeni egemenlik formunun somut bir örneğidir. Bu karar, bir karşıtlık üretmekten çok, bir esneklik sergiler. Güney Afrika, İran ile ilişkilerini keserek ABD eksenine tamamen bağlanmak yerine, mevcut bağlantılarını korumayı tercih eder. Bu tercih, yalnızca politik bir duruş değil, aynı zamanda sistemsel bir zorunluluktur. Çünkü Güney Afrika’nın ekonomik ve diplomatik ilişkileri, tek bir merkez etrafında yeniden yapılandırılamayacak kadar çeşitlenmiştir.

Bu noktada baskının kendisi de dönüşür. Klasik güç politikalarında baskı, hedef aktörü belirli bir hatta zorlamak için kullanılırdı. Ancak yüksek bağlantılı sistemlerde bu baskı çoğu zaman ters bir etki üretir. Zorlayıcı müdahaleler, hedef aktörün daha fazla bağlantıyı koruma ve çeşitlendirme eğilimini güçlendirir. Böylece baskı, ayrıştırmak yerine daha karmaşık ve esnek bir yapı üretir. Güney Afrika örneğinde görülen şey, tam olarak bu ters üretimdir: ABD’nin tek eksenli hizalama talebi, çok eksenli bir pozisyonun yeniden teyit edilmesine yol açar.

Bu yapının en önemli sonuçlarından biri, savaşın doğasında ortaya çıkan değişimdir. Küresel sistemin yüksek derecede bağlantılı olması, büyük ölçekli ve doğrudan savaşları son derece maliyetli hâle getirir. Makro düzeyde bir savaş, yalnızca iki tarafı değil, tüm sistemin akışlarını kesintiye uğratır. Enerji hatları, ticaret yolları ve finansal ağlar çöker; bu da savaşın kazananını dahi kaybeden hâline getirebilir. Bu nedenle sistem, büyük savaşları tamamen ortadan kaldırmasa da onların yoğunlaşmasını engeller.

Bunun yerine daha parçalı, dağılmış ve dolaylı çatışma biçimleri öne çıkar. Vekâlet savaşları, ekonomik yaptırımlar, siber saldırılar ve diplomatik baskılar, bu yeni çatışma rejiminin araçlarıdır. Savaş, yoğunlaşmak yerine yayılır; tek bir noktada patlamak yerine farklı düzlemlere dağılır. Bu da çatışmanın sürekliliğini artırırken, onun yıkıcılığını belirli sınırlar içinde tutar.

Güney Afrika’nın tutumu, bu dönüşümün politik düzeydeki ifadesidir. Tek bir blok içinde konumlanmak yerine, farklı aktörlerle aynı anda ilişki kurabilmek, yalnızca bir tercih değil, bir hayatta kalma stratejisidir. Bu strateji, modern uluslararası sistemin temel mantığını yansıtır: bağlantılar kesilmez, yeniden düzenlenir. Devletler, bu bağlantılar içinde hareket ederek hem kendi özerkliklerini korumaya hem de sistemin dışında kalmamaya çalışır.

Bağlantısal egemenlik, bu anlamda modern devletin yeni varoluş biçimidir. Egemenlik artık bir merkezden bağımsız olma kapasitesi değil, çoklu merkezler arasında hareket edebilme becerisidir. Bu beceri, devletin yalnızca dış politikasını değil, aynı zamanda savaş ve barış arasındaki konumunu da belirler. Çünkü yüksek bağlantılı bir dünyada, tam bir kopuş neredeyse imkânsızdır; her kopuş, başka bir bağın çözülmesine yol açar.

Güney Afrika’nın kararı, bu imkânsızlığın farkında olan bir siyasal aklın ürünüdür. Baskıya rağmen bağlantıları koruma tercihi, yalnızca bir direnç değil, aynı zamanda sistemin doğasına uygun bir hareket tarzıdır. Bu durum, modern dünyanın en temel gerilimlerinden birini açığa çıkarır: egemenlik arzusu ile bağlantı zorunluluğu arasındaki sürekli denge arayışı.                                                                                  

Zamanın Parçalanması

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin Afganistan’daki UNAMA misyonunun görev süresini alışılmış yıllık uzatma yerine yalnızca üç ay uzatması, yüzeyde teknik bir prosedür değişikliği gibi görünür. Ancak bu karar, zamanın siyasal düzlemde nasıl kurulduğuna dair çok daha derin bir dönüşümü açığa çıkarır. Burada mesele, sürenin kısaltılması değil; zamanın bütün olarak değil, parçalar hâlinde yönetilen bir yapı olarak yeniden düzenlenmesidir. Bu yeniden düzenleme, matematiksel bir tercihten ziyade, diplomatik bir strateji olarak işlev görür.

Aritmetik, en basit düzeyde sayıları küçük birimlerin toplamı olarak kurar. On sayısı, teknik olarak on tane birin toplamıdır. Ancak pratik kullanımda bu toplam, bir bütün olarak ele alınır; “10” artık parçaların toplamı değil, tekil bir birimdir. Bu, matematiğin kullanım alanında ortaya çıkan bir esnekliktir: parça ve bütün arasında sürekli bir geçiş mümkündür. Sayılar, ihtiyaç duyulduğunda bölünebilir, ihtiyaç duyulduğunda ise sabit bir bütün olarak kabul edilebilir.

Bu esneklik, zamanın politik kullanımında kritik bir rol oynar. Bir yıl, on iki ayın toplamıdır; ancak diplomatik düzlemde “1 yıl” ile “3+3+3+3 ay” aynı şey değildir. Matematiksel olarak eşdeğer olan bu iki yapı, politik olarak tamamen farklı anlamlar üretir. Bir yıl uzatma, tek seferlik ve bütünsel bir taahhüt içerir. Bu karar, süreklilik ve kararlılık sinyali verir. Buna karşılık üç aylık uzatma, aynı toplam süreye ulaşma ihtimalini açık bıraksa da, bu süreyi hiçbir zaman tekil bir bütün hâline getirmez.

Üç ay, burada yalnızca bir zaman dilimi değil, bir karar birimidir. Her üç aylık dönem, yeni bir değerlendirme anı üretir. Bu durum, zamanın lineer ve sürekli bir akış olarak değil, kesintili ve yeniden kurulabilir bir yapı olarak işlediğini gösterir. Her uzatma, bir öncekinin devamı olmak zorunda değildir; her biri kendi başına, bağımsız bir karar olarak var olabilir. Böylece zaman, bütünsel bir taahhüt olmaktan çıkar ve parçalar hâlinde yönetilen bir stratejiye dönüşür.

Bu noktada “parça”nın ontolojik statüsü belirsizleşir. Üç ay, bir yılın parçası olarak mı düşünülmelidir, yoksa kendi başına bağımsız bir varlık mıdır? Bu soru, bilinçli olarak açık bırakılır. Çünkü bu belirsizlik, diplomatik esnekliğin kaynağıdır. Eğer üç ay, açıkça bir yılın başlangıcı olarak tanımlansaydı, bu dolaylı bir uzun vadeli taahhüt anlamına gelirdi. Eğer tamamen bağımsız bir süre olarak tanımlansaydı, bu da sürekliliğin reddi anlamına gelirdi. Ancak her iki durumdan da kaçınılarak, parça hem bütüne bağlı hem de ondan kopuk bir konumda tutulur.

Bu yapı, modern uluslararası ilişkilerde belirsizliğin kurumsallaşması olarak okunabilir. Devletler ve uluslararası örgütler, artık kesin ve uzun vadeli kararlar almak yerine, kısa vadeli ve esnek müdahalelerle hareket etmeyi tercih eder. Bu tercih, yalnızca politik irade eksikliğinin değil, aynı zamanda sistemik belirsizliğin bir sonucudur. Geleceğin öngörülemezliği, kararları da parçalı hâle getirir. Böylece zaman, bir planlama aracı olmaktan çıkar ve bir manevra alanına dönüşür.

UNAMA’nın görev süresinin üç ay uzatılması, bu dönüşümün açık bir örneğidir. Birleşmiş Milletler, Afganistan’daki varlığını tamamen sonlandırmaz; ancak uzun vadeli bir bağlılık da göstermez. Bunun yerine, varlığını kısa aralıklarla yeniden değerlendirme imkânı yaratır. Bu, bir tür “askıda kalma” durumudur: sistem devam eder, fakat kesinleşmez. Bu durum, yalnızca Afganistan’daki koşullarla ilgili değildir; aynı zamanda küresel yönetişimin genel işleyişine dair bir ipucu verir.

Zamanın bu şekilde parçalanması, sorumluluğun da parçalanması anlamına gelir. Bir yıllık uzatma, belirli bir sorumluluğun uzun vadeli olarak üstlenilmesi demektir. Oysa üç aylık uzatma, bu sorumluluğu geçici ve yeniden gözden geçirilebilir hâle getirir. Her karar, bir sonraki kararın ön koşulu değil, yalnızca bir ara duraktır. Bu durum, uluslararası sistemde kalıcılığın yerini geçiciliğin aldığını gösterir.

Bu bağlamda aritmetik, nötr bir ölçüm aracı olmaktan çıkar ve politik bir dile dönüşür. Sayılar, yalnızca miktarı değil, aynı zamanda niyeti ve pozisyonu ifade eder. Üç ay, burada “kısa süre” anlamına gelmekten çok, “bağlanmama” ve “erteleme” anlamı taşır. Aynı şekilde bir yıl, yalnızca daha uzun bir süre değil, aynı zamanda daha güçlü bir taahhüttür. Bu nedenle sürelerin seçimi, teknik bir detay değil, stratejik bir mesajdır.

Birleşmiş Milletler’in kararı, bu mesajın açık bir ifadesidir. Kurum, Afganistan’daki varlığını sürdürürken aynı zamanda bu varlığın koşullu olduğunu ilan eder. Bu koşulluluk, zamanın parçalanması üzerinden kurulur. Her üç aylık dönem, yeni bir kararın eşiğini oluşturur; her uzatma, hem devam hem de sonlanma ihtimalini aynı anda taşır.

Zaman artık yalnızca ölçülen bir şey değil, yönetilen bir şeydir. Bu yönetim, kesinlikten çok belirsizlik üzerinden işler. Üç ay, bu belirsizliğin kurumsal formudur: ne tam bir bağlılık, ne de tam bir kopuş. Bu ara durum, modern uluslararası sistemin en karakteristik özelliklerinden biridir—kararların ertelendiği, sorumlulukların bölündüğü ve zamanın sürekli yeniden kurulduğu bir yapı.                                               

İradenin Yoğunluğu

Kazakistan’da gerçekleştirilen anayasa referandumunun %87,15 “evet” oranıyla kabul edilmesi, yüzeyde yüksek katılımlı bir demokratik onay olarak okunabilir. Ancak bu tür sonuçlar, yalnızca niceliksel bir başarı değil, aynı zamanda siyasal iradenin nasıl kurulduğuna dair çok daha derin bir soruyu gündeme getirir: tekil iradeler gerçekten birleşerek mi bu sonucu üretmiştir, yoksa ortaya çıkan birlik, baştan itibaren belirli bir çerçeve içinde mi şekillenmiştir? Bu soru, modern demokrasinin en kritik gerilimlerinden birine işaret eder.

Rousseau’nun düşüncesinde demokrasi, tekil iradelerin özgürce ifade edilerek “genel irade”de birleşmesiyle mümkün olur. Bu birleşme, bireyin kendini kaybettiği bir süreç değil; aksine, kendi rasyonel varlığını kolektif düzlemde yeniden bulduğu bir durumdur. Birey, genel iradeye katıldığında aslında kendisine itaat eder. Bu nedenle Rousseau’nun modeli, özgürlük ile birlik arasındaki çelişkiyi ortadan kaldırmayı hedefler: tekil ile tümel aynı noktada kesişir.

Kazakistan referandumundaki yüksek “evet” oranı, bu idealin gerçekleşmiş olabileceğine dair güçlü bir izlenim üretir. %87 gibi bir oran, yalnızca çoğunluğu değil, neredeyse bütün tekil iradelerin aynı yönde konumlandığını gösterir. Bu durumda ortaya çıkan şey, basit bir çoğunluk kararı değil; yoğunlaşmış bir rıza formudur. Dağınık bireysel tercihlerin tek bir yönelimde toplanması, ortak iradenin yalnızca oluştuğunu değil, neredeyse mutlaklaştığını düşündürür. Bu açıdan bakıldığında referandum, Rousseau’nun teorik olarak kurduğu demokratik idealin nadir bir tarihsel karşılığı olarak yorumlanabilir.

Bu okuma, niceliğin siyasal anlamını da yeniden tanımlar. Yüksek oranlı bir sonuç, yalnızca sayısal üstünlük değil, aynı zamanda meşruiyetin yoğunlaşmasıdır. %87,15 gibi bir veri, tartışmayı bastıran bir ağırlık üretir; çünkü bu ölçekte bir birlik, alternatif iradelerin marjinalleştiği bir duruma işaret eder. Böylece sayı, yalnızca ölçüm aracı olmaktan çıkar ve doğrudan bir siyasal gerçeklik üretir. İstatistik, burada hakikatin temsili değil, kendisi hâline gelir.

Ancak bu noktada ikinci bir okuma ihtimali ortaya çıkar. Tekil iradelerin ortak iradede birleştiği varsayımı, bu birleşmenin nasıl gerçekleştiği sorusunu dışarıda bırakır. Rousseau’nun modelinde bu süreç, bireylerin özgür ve bağımsız kararları üzerinden ilerler. Oysa modern siyasal yapılarda bireyler, kararlarını tamamen boş bir zeminde vermezler; medya, eğitim, ideolojik çerçeveler ve kurumsal yapılar, bu kararların oluşum sürecini belirli ölçülerde şekillendirir. Bu durumda şu soru kaçınılmaz hâle gelir: ortaya çıkan ortak irade, gerçekten tekil iradelerin serbest birleşiminin sonucu mudur, yoksa önceden kurulmuş bir çerçevenin içinde mi üretilmiştir?

Bu gerilim, tekil ile tümel arasındaki yön ilişkisini belirler. Eğer süreç Rousseau’nun öngördüğü gibi işlerse, hareket tekilden tümel’e doğrudur: bireyler önce vardır, ardından ortak irade oluşur. Ancak modern bağlamda çoğu zaman ters bir akış gözlemlenir: tümel çerçeve önce kurulur, bireyler bu çerçeve içinde konumlanır. Bu durumda ortaya çıkan birlik, bir birleşme değil, bir hizalanma hâline gelir. Fakat bu iki durum, sonuç düzeyinde birbirinden ayırt edilemez. Her ikisi de yüksek oranlı bir “evet” olarak görünür.

Kazakistan referandumu bu nedenle iki katmanlı bir anlam taşır. Bir yandan, tekil ve ortak iradenin çakıştığı nadir bir moment olarak okunabilir; bu, demokrasinin ideal formuna yaklaşan bir durumdur. Diğer yandan, bu çakışmanın oluşum sürecine dair belirsizlik, bu idealin gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediğini muğlak bırakır. Çünkü modern siyasal sistemde irade, her zaman belirli bir yapısal bağlam içinde üretilir.

Bu çift anlamlılık, modern demokrasinin temel açmazını ortaya koyar. Yüksek oranlı rıza, hem özgürlüğün hem de yönlendirilmişliğin göstergesi olabilir. Tekil irade ile ortak irade arasındaki çakışma, ya bireysel özgürlüğün zirvesidir ya da bireyselliğin sistem içinde erimesidir. Bu iki durum arasındaki fark, çoğu zaman ölçülemez ve doğrudan gözlemlenemez.

%87,15’lik sonuç bu açıdan yalnızca bir anayasa değişikliğini değil, iradenin nasıl yoğunlaştığını gösterir. Bu yoğunlaşma, demokratik meşruiyetin en güçlü biçimlerinden biri olarak da okunabilir, siyasal temsilin tek bir doğrultuda sabitlenmesi olarak da. Her iki okuma da aynı veriden türeyebilir ve bu durum, modern siyasal gerçekliğin en karakteristik özelliklerinden birini açığa çıkarır: birlik, her zaman hem özgürlüğün hem de yapısal belirlenimin izlerini taşır.                                                                

Beklentinin Askıya Alınması

Tayland’da parlamentonun 19 Mart’ta toplanarak yeni başbakanı seçeceğinin açıklanması, ilk bakışta sıradan bir siyasal takvim duyurusu gibi görünür. Belirli bir tarihin ilan edilmesi, modern siyasal iletişimde genellikle beklenti üretmenin en temel araçlarından biridir. Bu tür duyurular, yalnızca bir bilgilendirme işlevi görmez; aynı zamanda aktörlerin davranışlarını yönlendiren, karar alma süreçlerini şekillendiren ve dolaylı olarak geleceğin inşa edilmesine katkıda bulunan bir mekanizma oluşturur. Ancak bu olay, beklenti kavramının işleyişine dair daha derin ve istisnai bir durumu açığa çıkarır.

Beklenti, modern dünyada çoğu zaman geleceğin şimdiden hissedilmesi olarak algılanır. Bir tarih verildiğinde, bu tarih yalnızca takvimsel bir işaret değildir; aynı zamanda geleceğe dair bir yönelim üretir. Ekonomik kararlar, politik pozisyonlar ve stratejik hamleler, bu tür beklentiler üzerinden şekillenir. Bu nedenle beklenti, pasif bir bekleyiş durumu değil, aktif bir üretim mekanizmasıdır. İnsanlar ve kurumlar, beklenen sonuca göre hareket eder ve bu hareket, beklenen sonucun gerçekleşme ihtimalini artırır. Böylece beklenti, sanki gelecekten gelen bir sinyal gibi görünse de, aslında geleceği şimdide kuran bir güç olarak işler.

Ancak Tayland örneğinde bu mekanizma kırılır. Çünkü burada verilen tarih, belirli bir sonuç ya da içerik taşımaz. Ne tür bir politik yönelim izleneceği, kimin seçileceği ya da nasıl bir iktidar yapısının ortaya çıkacağına dair herhangi bir ön belirleme yoktur. İlan edilen şey, yalnızca bir “irade anı”dır: kararın verileceği zaman. Bu durum, beklentinin klasik işleyişini askıya alır. Çünkü beklenti, ancak belirli bir içerik etrafında oluştuğunda yönlendirici olabilir. Oysa burada içerik boş bırakılmıştır; dolayısıyla beklenti, yön tayin edemez.

Bu yapı, beklenti kavramının içsel bir paradoksunu ortaya çıkarır. Normalde beklenti, geleceği inşa eder; çünkü aktörler, beklenen sonuca göre davranır. Ancak burada beklenti, inşa edilecek olanın kendisine değil, onu üretecek olan eyleme yöneliktir. Başka bir deyişle, beklenti bir sonuca değil, sonucun üretileceği ana sabitlenmiştir. Bu da beklentiyi işlevsiz hâle getirir. Çünkü neyin bekleneceği belirsizdir; yalnızca bekleme eyleminin kendisi belirlenmiştir.

Bu durum, beklentinin ontolojik statüsünü tersine çevirir. Beklenti hâlâ vardır; çünkü bir tarih verilmiştir ve bu tarih, dikkatleri belirli bir ana odaklar. Ancak bu beklenti, geleceği inşa etmez; aksine, geleceğin henüz inşa edilmemiş olduğunu korur. Gelecek, burada önceden şekillenen bir yapı değil, belirli bir anda ortaya çıkacak olan bir olasılıklar kümesidir. Bu nedenle verilen tarih, geleceği sabitlemez; onu askıda tutar.

Bu bağlamda Tayland’daki duyuru, beklenti paradigmasının nadir görülen bir kırılma noktasını temsil eder. Bu, geleceği inşa etmeyen tek beklenti örneği olarak okunabilir. Çünkü beklenti, ilk kez kendi temel işlevinden ayrılır: yönlendirmez, şekillendirmez ve belirli bir sonucu önceden üretmez. Bunun yerine, yalnızca bir boşluk yaratır; bu boşluk, iradenin kendisini gerçekleştireceği bir alan olarak kalır.

Bu boşluk, aynı zamanda modern siyasal süreçlerin doğasına dair önemli bir ipucu sunar. İktidar, burada önceden belirlenmiş bir sonuç olarak değil, belirli bir anda ortaya çıkan bir edim olarak kavranır. Bu edim, herhangi bir beklenti tarafından önceden belirlenmez; aksine, beklentinin askıya alındığı bir noktada gerçekleşir. Dolayısıyla verilen tarih, bir yön tayin etmez; yalnızca yön tayininin mümkün olacağı anı işaret eder.

Beklentinin askıya alındığı bu yapı, siyasal zamanın farklı bir kullanımını ortaya koyar. Zaman, artık geleceği önceden şekillendiren bir araç değil, geleceğin belirsizliğini koruyan bir alan hâline gelir. 19 Mart tarihi, bu anlamda bir sonuç değil, bir eşiği temsil eder: iradenin henüz ortaya çıkmadığı, fakat ortaya çıkacağı kesin olan bir eşik. Bu eşik, beklentinin üretim gücünü durdurarak, geleceğin kendisini açık bırakır.                                                                                                                                                     

Sayının Şiddeti

Rusya Genelkurmay Başkanı’nın Ukrayna’da Mart ayının ilk yarısında “12 yerleşimin ele geçirildiği” yönündeki açıklaması, yüzeyde askeri bir ilerleme raporu olarak okunabilir. Ancak bu ifade, yalnızca bir operasyonel bilgilendirme değil, aynı zamanda modern savaşın gerçekliği nasıl dönüştürdüğüne dair güçlü bir örnektir. Burada dikkat çekici olan, ele geçirilen yerlerin kendisi değil, bu yerlerin nasıl temsil edildiğidir. “12” sayısı, çok katmanlı bir varoluş alanını tekil ve soyut bir ölçüye indirger; böylece savaşın dilini kökten değiştirir.

Toprak, hiçbir zaman yalnızca fiziksel bir yüzey değildir. Her yerleşim, içinde yaşayan insanların kurduğu ilişkiler, aile yapıları, kültürel pratikler ve tarihsel birikimlerle anlam kazanır. Bir şehir ya da kasaba, yalnızca koordinatlarla tanımlanabilecek bir alan değil, yoğunlaşmış bir yaşam biçimidir. Bu nedenle bir yerleşimin “ele geçirilmesi”, yalnızca bir coğrafi değişim değil; aynı zamanda bu yaşam biçimlerinin kesintiye uğraması, parçalanması ve yeniden düzenlenmesi anlamına gelir.

Ancak bu karmaşık yapı, modern savaşın dilinde görünmez hâle gelir. “12 yerleşim” ifadesi, bu yerleşimlerin her birine içkin olan özgünlüğü siler ve onları birbirinin yerine geçebilir birimler hâline getirir. Sayı, burada yalnızca bir ölçüm aracı değildir; aynı zamanda bir indirgeme mekanizmasıdır. Bu indirgeme, varoluşun çok katmanlı yapısını ortadan kaldırır ve geriye yalnızca miktar bırakır. İnsanlar, aileler ve toplumsal bağlar, bu sayısal temsil içinde erir.

Bu dönüşüm, modern devletin dünyayı kavrama biçimiyle doğrudan ilişkilidir. Devlet, karmaşık gerçekliği yönetilebilir hâle getirmek için onu ölçülebilir birimlere indirger. Sayı, bu sürecin en temel aracıdır. Ölçülebilir olan şey, karşılaştırılabilir ve kontrol edilebilir hâle gelir. Bu nedenle savaşın ilerleyişi, artık ele geçirilen yaşam alanları üzerinden değil, elde edilen sayısal kazanımlar üzerinden ifade edilir. Toprak, bir veri noktası; yerleşimler ise istatistiksel birimlere dönüşür.

Bu noktada şiddetin doğası da değişir. Şiddet, yalnızca fiziksel bir yıkım olarak değil, aynı zamanda anlamın silinmesi olarak ortaya çıkar. Bir yerleşimin sayıya indirgenmesi, onun taşıdığı tüm insani ve sembolik değerlerin görünmez hâle gelmesi demektir. Bu görünmezlik, şiddetin en rafine biçimlerinden biridir; çünkü yok edilen şey, yalnızca maddi varlık değil, aynı zamanda onun anlamıdır.

Bu indirgeme süreci, modern devletin totalleştirici eğilimini de açığa çıkarır. Gerçeklik, sayıya indirgendikçe, bütünsel bir kontrol alanına dönüşür. Her şey ölçülebilir hâle geldiğinde, her şey müdahale edilebilir hâle gelir. Bu durum, yalnızca savaş alanında değil, genel olarak modern yönetim biçimlerinde de geçerlidir. Nüfus, ekonomi, sağlık ve güvenlik gibi alanlar, benzer şekilde sayısal göstergeler üzerinden yönetilir. Ancak savaş, bu mantığın en çıplak hâliyle ortaya çıktığı alandır.

“12 yerleşim” ifadesi, bu çıplaklığı açıkça gösterir. Burada her yerleşim, kendi içsel farklılıklarından arındırılmış, homojen bir birime indirgenmiştir. Bu homojenleşme, karar alma süreçlerini kolaylaştırır; çünkü karmaşıklık ortadan kaldırılmıştır. Ancak bu kolaylık, aynı zamanda bir kayıptır. Çünkü indirgenen şey, yalnızca veri değil, yaşamın kendisidir.

Bu nedenle sayının kullanımı, nötr bir tercih değildir. Sayı, gerçekliği yalnızca temsil etmez; onu yeniden kurar. “12” dediğimizde, artık o yerleşimlerin ne olduğu değil, kaç tane olduğu önemlidir. Bu da savaşın anlamını dönüştürür: savaş, bir yıkım süreci olmaktan çıkar ve birikimli bir ilerleme olarak görünür hâle gelir. Böylece şiddet, görünür olmaktan çıkar ve operasyonel bir başarıya dönüşür.

Modern savaşın dili, bu açıdan bir örtme mekanizmasıdır. Sayılar, yıkımı görünmez kılar; karmaşıklığı basitleştirir ve şiddeti teknik bir meseleye indirger. Bu dil, yalnızca anlatımı değil, algıyı da belirler. Gerçeklik, bu sayısal çerçeve içinde yeniden şekillenir ve bu şekillenme, şiddetin algılanma biçimini kökten değiştirir.

Savaşın sayıya indirgenmesi, yalnızca askeri bir strateji değil, aynı zamanda ontolojik bir dönüşümdür. Varlık, ölçülebilir olduğu ölçüde var kabul edilir; ölçülemeyen ise sistemin dışında kalır. Bu durum, insanî olanın giderek geri plana itilmesine ve yerini operasyonel olanın almasına yol açar. Böylece savaş, yalnızca toprakların değil, anlamın da ele geçirilmesi hâline gelir.                                                    

Terörün Ontolojisi

Nijerya’nın Maiduguri kentinde postane, pazar, hastane ve Kaleri bölgesini hedef alan eş zamanlı patlamalar, yüzeyde bir dizi koordineli saldırı olarak okunabilir. Ancak bu tür eylemler, yalnızca güvenlik zafiyeti ya da radikal örgüt faaliyetleri bağlamında değerlendirildiğinde, taşıdıkları daha derin yapısal anlam gözden kaçar. Burada söz konusu olan, şiddetin yöneldiği hedeflerden çok, bu hedef seçiminin ortaya koyduğu ontolojik dönüşümdür. Çünkü bu saldırılar, savaşın ne olduğu ve nasıl işlediği sorusunu kökten yeniden tanımlar.

Klasik savaş, ilk bakışta iki ordunun karşı karşıya gelmesi olarak anlaşılır. Bu çerçevede savaş, askerî birlikler arasında cereyan eden, belirli kurallara ve sınırlara tabi bir çatışma biçimi olarak görünür. Uluslararası hukuk da bu yapıyı esas alır: sivillerin korunması, savaşın askerî hedeflerle sınırlı tutulması ve şiddetin belirli alanlara hapsedilmesi gibi ilkeler bu anlayışın ürünüdür. Bu düzeyde bakıldığında savaş, kontrol edilebilir, sınırlandırılabilir ve belirli bir çerçeveye oturtulabilir bir olgu gibi görünür.

Ancak bu görünüm, savaşın yalnızca fenomenal yüzeyidir. Ontolojik düzeyde savaş, hiçbir zaman yalnızca askerler arasında gerçekleşmez. Savaşan taraflar, gerçekte iki ordudan ziyade iki devlettir; daha da geniş anlamda iki toplumsal bütündür. Devlet, yalnızca askerî bir yapıdan ibaret değildir; ekonomik, kültürel, iletişimsel ve biyolojik süreçlerin bir bütünüdür. Bu nedenle bir savaş, bu bütünün tamamını kapsayan bir gerilim durumudur. Etkileri yalnızca cephede değil, toplumun tüm katmanlarında hissedilir. Ekonomi değişir, gündelik hayat dönüşür, psikolojik yapı etkilenir. Yani savaş, özünde tümel bir varlığın diğer bir tümelle karşı karşıya gelmesidir.

Burada ortaya çıkan temel paradoks şudur: savaşın öznesi tümel iken, savaşın icrası tikeller üzerinden gerçekleşir. Devletler savaş halindedir, ancak bu savaş doğrudan devletin bütününe yönelmez; onun askerî uzantıları üzerinden yürütülür. Bu durum, savaşın dolaylı bir yapıya sahip olduğunu gösterir. Tümel olan, kendisini temsil eden belirli parçalar aracılığıyla savaşa girer. Böylece savaş, tümelin dolaylı temsili hâline gelir.

Bu dolaylılık, aynı zamanda bir mesafe üretir. Devletin bütünlüğü, doğrudan hedef alınmaz; onun yerine belirli askerî noktalar hedef hâline gelir. Bu nedenle savaş, tümel ile doğrudan temas kurmayan, onu temsil eden unsurlar üzerinden işleyen bir yapı olarak kalır. Savaş vardır, ancak bu savaşın yöneldiği şey, savaşın öznesi olan tümelin kendisi değildir. Bu, klasik savaşın temel ontolojik sınırıdır.

Terör, tam da bu sınırı hedef alır. Terör eylemleri, askerî hedefleri devre dışı bırakarak doğrudan gündelik yaşamın merkezlerine yönelir. Postaneler, pazarlar, hastaneler gibi mekânlar, devletin askerî değil, sivil ve işlevsel katmanlarını temsil eder. Bu mekânlar, devletin varlığını sürdüren dolaşım ağlarının düğüm noktalarıdır. İletişim, ekonomik değişim ve biyolojik süreklilik bu alanlar üzerinden işler. Dolayısıyla bu noktaların hedef alınması, devletin yalnızca bir parçasına değil, onun bütünsel işleyişine yönelmiş bir müdahaledir.

Bu noktada terör, klasik savaşın dolaylı yapısını tersine çevirir. Artık savaş, temsil üzerinden değil, doğrudan varlığın kendisi üzerinden yürütülür. Devletin tümel yapısı, onu temsil eden askerî unsurlar aracılığıyla değil, doğrudan kendi iç dokusu üzerinden hedef alınır. Böylece klasik savaşta mevcut olan temsil boşluğu ortadan kalkar. Tümel, ilk kez doğrudan temas edilen bir hedef hâline gelir.

Bu dönüşüm, savaşın ontolojik statüsünü değiştirir. Savaş artık yalnızca belirli alanlara sıkıştırılmış bir çatışma değil, yaşamın kendisine yönelen bir süreç hâline gelir. Gündelik hayatın mekânları hedef alındığında, savaş cepheden çıkar ve toplumun içine yayılır. Bu yayılma, savaş ile barış arasındaki ayrımı bulanıklaştırır. Artık savaş, belirli bir zaman ve mekâna ait olmaktan çıkar; sürekli ve her yerde potansiyel olarak var olan bir hâle dönüşür.

Maiduguri’deki eş zamanlı patlamalar, bu dönüşümün açık bir örneğidir. Postanenin vurulması iletişim akışını, pazarın hedef alınması ekonomik dolaşımı, hastanenin zarar görmesi ise yaşamın biyolojik sürekliliğini kesintiye uğratır. Bu üç alan, bir devletin varlığını sürdüren temel işlevsel katmanlarıdır. Bu katmanların aynı anda hedef alınması, saldırının belirli bir noktaya değil, bütünsel bir yapıya yöneldiğini gösterir.

Bu bağlamda terör, yalnızca şiddetin bir biçimi değil, aynı zamanda savaşın ontolojik formuna yönelik bir müdahaledir. Klasik savaşın dolaylı ve temsili yapısı yerine, doğrudan ve içkin bir çatışma biçimi üretir. Bu üretim, savaşın anlamını dönüştürür: savaş artık dışarıda gerçekleşen bir olay değil, içeride yaşanan bir durumdur.

Bu nedenle terör, yalnızca fiziksel yıkım üzerinden değil, aynı zamanda yapısal düzeyde bir yeniden tanımlama üzerinden anlaşılmalıdır. Savaşın öznesi ile hedefi arasındaki mesafeyi ortadan kaldırarak, şiddeti doğrudan varoluşun kendisine yöneltir. Böylece savaş, temsil edilen bir durum olmaktan çıkar ve doğrudan deneyimlenen bir gerçekliğe dönüşür.                                                                                           

Riskin Yönetimi Olarak Çözülmeyen Hürmüz

AB dışişleri bakanlarının Hürmüz Boğazı’ndaki deniz misyonunu genişletme konusunda “iştah” göstermemesi, yüzeyde bir isteksizlik ya da pasiflik olarak okunabilir. Oysa bu karar, modern devletin sorunla kurduğu ontolojik ilişkinin tipik bir örneğidir. Burada mesele, bir güvenlik açığının kapatılmaması değil; bu açığın belirli bir yoğunlukta korunmasıdır.

Hürmüz Boğazı, küresel enerji akışının en kritik dar boğazlarından biridir. Bu boğazdaki riskin tamamen ortadan kaldırılması, petrol arzını stabilize eder ve fiyatların düşmesine yol açar. Teknik olarak bakıldığında, daha fazla askeri varlık, daha fazla güvenlik ve daha az belirsizlik anlamına gelir. Ancak tam da bu “tam çözüm” durumu, modern sistemin işleyiş mantığıyla çelişir. Çünkü burada risk yalnızca bir tehdit değil, aynı zamanda değer üreten bir değişkendir.

Modern devlet, sorunları ortadan kaldırmaz; onları yönetilebilir bir eşikte tutar. Hürmüz’deki risk de bu çerçevede işlev görür. Tam güvenlik sağlandığında sistem kapanır: akış stabil hale gelir, fiyatlar düşer ve stratejik gerilim ortadan kalkar. Bu durum, kısa vadede güvenli görünse de, uzun vadede hem ekonomik hem jeopolitik değer üretimini zayıflatır. Buna karşılık riskin tamamen ortadan kaldırılmaması, sistemin açık kalmasını sağlar. Bu açıklık, hem müdahale alanı yaratır hem de fiyat mekanizmasını canlı tutar.

Bu bağlamda AB’nin kararı bir “eksiklik” değil, kontrollü bir tercihtir. Sorun çözülmez çünkü çözülmesi, müdahale alanını ortadan kaldırır. Hürmüz’deki güvenlik açığı, bu anlamda bir arıza değil; sistemin işlemesini sağlayan bir koşuldur. Risk, ortadan kaldırılması gereken bir unsur olmaktan çıkar ve belirli bir seviyede tutulması gereken bir denge parametresine dönüşür.

Bu durum, devletin meşruiyet üretimiyle de doğrudan ilişkilidir. Sürekli var olan bir risk, sürekli müdahale ihtiyacı doğurur. Bu müdahale ihtiyacı, devletin hem görünürlüğünü hem de varlık gerekçesini canlı tutar. Eğer Hürmüz tamamen güvenli hale getirilirse, bu müdahale alanı ortadan kalkar ve devletin bu alandaki işlevi askıya alınır. Bu nedenle risk, yalnızca dışsal bir tehdit değil, devletin kendi sürekliliğini kurduğu içsel bir mekanizmadır.

Aynı zamanda bu durum bir pazarlık zemini üretir. Risk devam ettiği sürece, aktörler arasında müzakere alanı açık kalır. Enerji fiyatları, askeri varlıklar ve diplomatik ilişkiler bu risk üzerinden şekillenir. Oysa tam çözüm, bu müzakere alanını kapatır ve sistemi statik bir dengeye iter. Bu nedenle çözümün ertelenmesi, aslında sürekli bir hareket ve etkileşim üretir.

Bu perspektiften bakıldığında AB’nin Hürmüz kararı, bir güvenlik politikası değil, bir ontolojik pozisyondur. Sorun ortadan kaldırılmaz; çünkü sorun, çözülmesi gereken bir dışsal nesne değil, sistemin işlemesini sağlayan içsel bir koşuldur. Hürmüz’deki risk, bu anlamda bir tehdit değil, yönetilen bir zorunluluktur. Modern devlet, bu zorunluluğu ortadan kaldırmak yerine, onu belirli bir yoğunlukta tutarak kendi varlığını sürdürür.                                                                                                                     

Niyetin Gözetimi ve Hukukun Çöküşü

AB ülkeleri ve parlamenterlerin, çevrimiçi platformların çocuk cinsel istismarı materyalini tespit etmesine yönelik geçici kuralları uzatma konusunda anlaşamaması, yüzeyde teknik bir düzenleme krizine işaret eder. Ancak bu durum, çok daha derin bir ontolojik kırılmanın belirtisidir. Burada tartışılan şey, yalnızca bir denetim mekanizmasının sürdürülüp sürdürülmeyeceği değil; modern hukukun temelini oluşturan niyet–eylem ayrımının aşınıp aşınmayacağıdır.

Modern hukuk, insan eylemini iki farklı düzlemde ele alır: niyet ve eylem. Niyet, öznenin içsel alanına aittir ve doğrudan denetlenemez; eylem ise bu içsel alanın dış dünyada somutlaşmış biçimidir ve hukukun müdahale alanını oluşturur. Bu ayrım, yalnızca teorik bir kategorizasyon değil, aynı zamanda özgürlüğün ontolojik güvencesidir. Çünkü birey, düşündükleri üzerinden değil, gerçekleştirdiği eylemler üzerinden yargılanır. Bu yapı, insanın zihinsel alanını devlet müdahalesinin dışında tutarak, özgürlük ile düzen arasında bir denge kurar.

Ancak dijital çağın gözetim teknolojileri, bu ayrımı sistematik olarak aşındırmaktadır. Çevrimiçi platformlara yüklenmek istenen içerik tespit yükümlülükleri, yalnızca gerçekleşmiş suçların bulunmasını hedeflemez; aynı zamanda davranış örüntülerini analiz ederek potansiyel suç ihtimallerini de belirlemeye yönelir. Bu durum, gözetimin doğasını kökten değiştirir. Artık mesele yalnızca “ne oldu?” sorusu değil, “ne olabilir?” sorusudur. Böylece gözetim, eylem-sonrası bir mekanizma olmaktan çıkar ve eylem-öncesi bir tahmin sistemine dönüşür.

Bu dönüşüm, devletin niyete yaklaşması anlamına gelir. Çünkü potansiyel risklerin izlenmesi, henüz gerçekleşmemiş eylemlerin, yani niyetin dolaylı olarak gözetlenmesiyle eşdeğerdir. Niyet ile eylem arasındaki geçişlilik, yani ahlakın ve hukukun en temel işleyiş alanı, bu noktada çözülmeye başlar. Oysa bu geçişlilik, insanın özgür iradesinin işlediği alandır. Niyetin eyleme dönüşüp dönüşmeyeceği, bireyin sorumluluk alanını belirler. Bu alan ortadan kalktığında, birey artık gerçekleştirdiği şeyler üzerinden değil, gerçekleştirme ihtimali üzerinden değerlendirilir.

Bu durum, ahlaki ve hukuki düzeyde kategorik bir çöküş üretir. Çünkü niyetin gözetlenebilir ve müdahale edilebilir hâle gelmesi, herkesin potansiyel bir suçlu olarak konumlandırılmasına yol açar. Masumiyet karinesi fiilen tersine döner; birey, suçsuz olduğu kanıtlanana kadar değil, suç işleme ihtimali taşıdığı sürece gözetim altında tutulur. Böyle bir yapı, hukukun eylem temelli karakterini ortadan kaldırarak, olasılık temelli bir denetim rejimine geçiş anlamına gelir.

AB içindeki anlaşmazlık, tam da bu eşikte ortaya çıkar. Çocuk istismarı gibi son derece kritik ve mutlak müdahale gerektiren bir meselede dahi, bu kadar temkinli davranılmasının nedeni, önerilen çözümün yalnızca belirli bir suçu engellemekle kalmayıp, devlet gözetimini panoptik bir düzeye taşıma riskidir. Klasik panoptikon, bireyin davranışlarını düzenleyen bir mekanizma olarak işlerken; burada ortaya çıkan yeni yapı, davranışın ötesine geçerek düşünceyi ve olasılığı düzenlemeye yönelir. Bu ise gözetimin kapsamını niceliksel olarak genişletmekten çok, niteliksel olarak dönüştürür.

Bu bağlamda, AB’nin anlaşamaması bir zayıflık değil, bir sınır bilincidir. Çünkü burada verilecek karar, yalnızca bir güvenlik politikasını değil, hukukun ontolojik çerçevesini belirleyecektir. Eğer gözetim niyete bu kadar yaklaşırsa, hukuk artık eylem-sonrası bir değerlendirme sistemi olmaktan çıkar ve eylem-öncesi bir tahmin ve müdahale mekanizmasına dönüşür.

Bu dönüşüm gerçekleştiğinde, suç kavramı da anlam değiştirir. Suç artık gerçekleşmiş bir ihlal değil, potansiyel bir sapma olarak tanımlanır. Böylece hukuk, gerçeklikten koparak olasılıklar üzerinden işlemeye başlar. Bu da yalnızca hukukun değil, aynı zamanda ahlakın da temel kategorilerini geçersiz kılar. Çünkü ahlak, niyet ile eylem arasındaki geçişlilik üzerinden anlam kazanır; bu geçişlilik ortadan kalktığında, ahlak da işlevsizleşir.

Sonuçta ortaya çıkan yapı, klasik anlamda bir gözetim toplumu değil, niyetin dahi izlenebilir hâle geldiği bir ontolojik dönüşümdür. Bu dönüşüm, yalnızca bireysel özgürlükleri değil, insan eyleminin anlamını da yeniden tanımlar. Artık mesele, neyin yapıldığı değil, neyin yapılabileceğidir. Ve tam da bu noktada, modern hukukun en temel ayrımı—niyet ile eylem arasındaki sınır—sessizce ortadan kalkar.     

Ölümün Sentetik Rejimi

ABD ordusunun İran ile bağlantılı çatışmalarda yaralanan asker sayısının yaklaşık 200’e ulaştığını açıklaması, yüzeyde sıradan bir askeri bilgilendirme olarak okunabilir. Ancak bu tür açıklamalar, yalnızca bir durum tespiti değil; ölümün ve yaralanmanın modern devlet tarafından nasıl yeniden kurulduğunu gösteren bir temsil biçimidir. Burada mesele, savaşın maliyetinin açıklanması değil, bu maliyetin nasıl biçimlendirilerek dolaşıma sokulduğudur.

Ölüm, insan yaşamının en evrensel ve en temel normatif denetleyicisidir. İnsan, varoluşunun sonluluğunu bilerek hareket eder; riskten kaçınma, temkin, strateji ve hatta anlam arayışı bu sonluluk bilinci etrafında şekillenir. Bu anlamda ölüm, herhangi bir dış otoriteye ihtiyaç duymadan işleyen, ontolojik bir sınırdır. Ne zaman gerçekleşeceği bilinmez, ne ölçüde yaklaşılabileceği hesaplanamaz; bu belirsizlik, onun düzenleyici gücünü oluşturur.

Ancak modern devlet, bu soyut ve belirsiz denetleyiciyi kendi işleyişine entegre ederken onu dönüştürür. Ölüm artık yalnızca varoluşun kaçınılmaz sonu değil, ölçülebilir ve yönetilebilir bir veri hâline gelir. “200 yaralı” gibi ifadeler, ölümün ve yaralanmanın tekil ve dramatik doğasını ortadan kaldırarak onu sayısal bir kategoriye indirger. Bu indirgeme, yalnızca basitleştirme değildir; aynı zamanda yeniden kurmadır. Çünkü sayı, temsil ettiği şeyi dönüştürür: niteliksel olanı niceliksel hâle getirir.

Bu noktada ölüm, doğal bir sınır olmaktan çıkar ve sentetik bir denetleyiciye dönüşür. Artık ölüm, yalnızca gerçekleşen bir olay değil; raporlanan, güncellenen ve belirli aralıklarla dolaşıma sokulan bir bilgidir. Bu dolaşım, ölümün algılanma biçimini değiştirir. Belirsiz ve sürekli bir tehdit olarak işleyen ölüm, yerini parçalı ve dozajlanmış bir görünürlüğe bırakır. Böylece ölüm, sürekli hissedilen bir sınır olmaktan çıkar ve belirli anlarda hatırlatılan bir sinyale dönüşür.

Bu sinyal, toplumsal algıyı yönlendirme işlevi görür. Sayılar aracılığıyla sunulan ölüm ve yaralanma verileri, kamuoyunun savaşa ilişkin tutumunu şekillendirir. Kayıpların artışı ya da sınırlı tutulması, savaşın meşruiyetine dair algıyı doğrudan etkiler. Bu nedenle açıklanan her rakam, yalnızca bir veri değil, aynı zamanda politik bir müdahaledir. Ölüm, burada bir gerçeklik olmaktan çok, yönetilen bir göstergeye dönüşür.

Doğal ölüm ile sentetik ölüm arasındaki fark tam da bu noktada belirginleşir. Doğal ölüm, belirsizliği ve kaçınılmazlığıyla davranışı genel olarak sınırlar; insan, bu sınırın varlığıyla hareket eder. Sentetik ölüm ise belirli bağlamlarda, belirli yoğunluklarda ve belirli biçimlerde sunularak davranışı spesifik olarak yönlendirir. Bu, ölümün yalnızca bir son değil, aynı zamanda bir araç hâline gelmesi demektir.

Modern devlet, bu araçsallaştırma sürecinde ölümü yalnızca yönetmez; onu yeniden üretir. Ölüm, veri hâline getirildiğinde, artık yalnızca yaşanan bir olay değil, işlenen bir enformasyon birimidir. Bu enformasyon, zaman içinde güncellenir, karşılaştırılır ve stratejik olarak sunulur. Böylece ölüm, ontolojik bir gerçeklikten çıkarak, epistemik bir nesneye dönüşür.

Bu dönüşüm, savaşın doğasını da değiştirir. Savaş artık yalnızca fiziksel bir yıkım süreci değil, aynı zamanda bir veri üretim ve yönetim sürecidir. Kayıplar, yalnızca yaşanmaz; sayılır, raporlanır ve anlamlandırılır. Bu anlamlandırma, savaşın nasıl algılandığını belirler. Böylece ölüm, savaşın kaçınılmaz bir sonucu olmaktan çıkar ve savaşın algısal mimarisinin bir parçası hâline gelir.

Bu bağlamda “200 yaralı” ifadesi, yalnızca bir sayı değildir. Bu ifade, ölümün ve yaralanmanın nasıl yeniden kurulduğunu gösteren bir göstergedir. Ölüm, burada doğal bir sınır olmaktan çıkmış; ölçülen, sunulan ve yönlendirilen bir sinyale dönüşmüştür. Bu sinyal, bireylerin ve toplumların savaşla kurduğu ilişkiyi şekillendirir.

Son kertede ortaya çıkan şey, ölümün ontolojik statüsünün değişmesidir. Ölüm artık yalnızca yaşamın sonu değil; politik olarak kalibre edilen, dolaşıma sokulan ve etkisi ayarlanan bir mekanizmadır. Böylece modern devlet, en temel varoluşsal sınırı dahi kendi işleyişine entegre ederek yeniden üretir. Ölüm, yalnızca kaçınılmaz bir son değil, aynı zamanda yönetilen bir gerçeklik hâline gelir.                       

İradenin Cezalandırılması

Trump’ın Küba hakkında sarf ettiği “istediğim her şeyi yapabilirim” ifadesi, yüzeyde klasik bir güç gösterisi gibi görünür. Ancak bu tür bir söylem, yalnızca egemenlik iddiası taşıyan politik bir çıkış değildir; aynı zamanda irade ile güç arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlayan son derece sert bir retorik operasyondur. Burada dile getirilen şey, yalnızca sınırsız eylem kapasitesi değil, bu kapasitenin karşı tarafın iradesi karşısında nasıl konumlandığıdır.

“İstediğim her şeyi yaparım” ifadesi, ilk düzeyde mutlak güç iddiasını temsil eder. Bu iddia, hukuki, diplomatik ve normatif sınırların aşılabilir olduğunu varsayar. Ancak bu tür bir mutlaklık iddiasının asıl etkisi, eylem kapasitesinin genişliğinde değil, karşı tarafın eylem kapasitesinin baştan hükümsüz kılınmasında ortaya çıkar. Bu noktada güç, yalnızca kendi sınırlarını genişleterek değil, karşı tarafın sınırlarını ortadan kaldırarak kurulur.

İrade, ontolojik olarak yok edilemez bir yapıdır. Bir aktörün maddi kapasitesi yok edilebilir, hareket alanı daraltılabilir, karar mekanizmaları felç edilebilir; ancak irade, en uç durumda dahi bir gözlem yetisi olarak varlığını sürdürür. Bu nedenle mutlak güç, karşı tarafın iradesini ortadan kaldırmaya değil, onu işlevsiz hâle getirmeye yönelir. İrade varlığını korur, fakat etkide bulunma kapasitesini yitirir.

Bu bağlamda söz konusu ifade, karşı tarafa doğrudan bir yok etme tehdidi yöneltmez. Aksine daha incelikli ve daha sert bir şeyi ima eder: var olmaya devam edeceksin, fakat hiçbir şeyi değiştiremeyeceksin. Bu, iradenin aktif bir özne olmaktan çıkarılıp pasif bir tanığa indirgenmesi anlamına gelir. Artık irade, karar veren değil, yalnızca kendisine rağmen gerçekleşen eylemleri izleyen bir yapı hâline gelir.

Bu durum, şiddetin en rafine biçimlerinden birini üretir. Çünkü dışsal baskı, belirli bir noktada tolere edilebilir ya da aşılabilirken, içsel çelişki doğrudan öznenin varlık yapısını hedef alır. İrade, doğası gereği eyleme yönelir; bir şeyi değiştirme, dönüştürme ve yönlendirme kapasitesi taşır. Ancak bu kapasite tamamen askıya alındığında, irade kendi varlığıyla çelişmeye başlar. Var olmak ister, fakat etkide bulunamaz. Bu çelişki, öznenin kendi iç yapısında sürekli bir gerilim üretir.

Bu gerilim, acının en yoğun biçimlerinden birine karşılık gelir. Çünkü burada acı, dışsal bir müdahaleden değil, öznenin kendi iç dinamiğinden doğar. İrade, kendi sınırını dışarıda değil, kendi içinde deneyimler. Bu nedenle ortaya çıkan durum, yalnızca bir güç asimetrisi değil, aynı zamanda ontolojik bir cezalandırma biçimidir. Öznenin varlığı korunur, fakat bu varlık kendi işlevini yerine getiremez hâle getirilir.

Bu açıdan bakıldığında söz konusu ifade, klasik anlamda bir caydırıcılık söylemi değildir. Caydırıcılık, karşı tarafın eylem kapasitesini sınırlamayı hedefler; burada ise hedef, kapasitenin ötesine geçerek iradenin kendisini etkisizleştirmektir. Bu, karşı tarafı yalnızca hareketsiz bırakmak değil, aynı zamanda kendi hareketsizliğinin bilincine mahkûm etmektir.

Dolayısıyla bu tür bir retorik, yalnızca politik bir mesaj değil, aynı zamanda bir varlık konumlandırmasıdır. Güç, burada yalnızca eylem üretme kapasitesi olarak değil, karşı tarafın iradesini işlevsizleştirme yetisi olarak tanımlanır. Bu tanım, şiddetin fiziksel boyutunu aşarak, doğrudan öznenin ontolojik yapısına yönelir.

Ortaya çıkan tablo, mutlak gücün en ileri formunu gösterir: yok etmeden hükmetmek, susturmadan etkisizleştirmek ve en önemlisi, karşı tarafı kendi iradesinin tanığı hâline getirmek. Bu noktada güç, yalnızca dış dünyayı değil, öznenin kendi iç yapısını da kontrol altına alır. Böylece irade, varlığını sürdürürken kendi işlevsizliğinin yükünü taşımaya zorlanır; ve tam da bu zorunluluk, acının en nihai biçimini üretir.                                                                                                                                                

Etiketin Ontolojik Yükselişi

Marco Rubio’nun ABD diplomatlarına, müttefik ülkeler üzerinde İran Devrim Muhafızları ve Hizbullah’ın “terör örgütü” olarak tanınması yönünde baskı kurmalarını istemesi, yüzeyde diplomatik bir uyumlaştırma çabası olarak görülebilir. Ancak bu tür bir girişim, modern dünyada tanımlamanın ne olduğuna dair köklü bir dönüşümü açığa çıkarır. Burada söz konusu olan şey, bir aktöre isim verilmesi değil; verilen ismin doğrudan bir gerçeklik üretim mekanizmasına dönüşmesidir.

Tanımlama, klasik anlamda nominalist bir faaliyettir. Bir varlığa isim vermek, onu belirli bir kategoriye yerleştirmek anlamına gelir. Bu düzeyde isim, şeyin kendisi değildir; yalnızca onu işaret eden bir temsil aracıdır. Dil ile gerçeklik arasında belirli bir mesafe bulunur ve bu mesafe, anlamın oluşmasını mümkün kılar. İsimler, varlıkları tanımlar ancak onları dönüştürmez.

Ancak modern dünyada bu mesafe giderek ortadan kalkmıştır. Artık bir aktöre “terör örgütü” demek, yalnızca onu tanımlamak değildir; aynı zamanda o aktörün finansal, hukuki ve diplomatik konumunu doğrudan dönüştürmektir. Bu etiket, yaptırımları tetikler, uluslararası ilişkileri yeniden düzenler ve belirli eylemleri meşrulaştırır. Böylece isim, temsil eden bir araç olmaktan çıkar ve doğrudan etkide bulunan bir operatöre dönüşür.

Bu dönüşüm, ilk bakışta isimlerin kendiliğinden güç kazandığı izlenimini yaratabilir. Oysa burada ortaya çıkan etki, doğal değil sentetiktir. İsim, kendi başına hiçbir şey yapmaz; onun etkisi, arkasına yerleştirilen kurumsal ve sistemik mekanizmalar tarafından üretilir. Hukuk, finans ve diplomasi, bu ismin etrafında örgütlenerek ona fiilî bir güç kazandırır. Bu nedenle modern tanımlama, yalnızca bir dilsel işlem değil, çok katmanlı bir inşa sürecidir.

Bu noktada gerçeklik ile tanım arasındaki ilişki tersine döner. Klasik anlayışta isim, var olan bir şeyi tanımlar. Modern yapıda ise isim, var olacak olanı kurar. Önce etiket verilir, ardından bu etikete uygun bir gerçeklik inşa edilir. Böylece tanım, gerçekliğin sonucu olmaktan çıkar ve onun nedeni hâline gelir.

Bu tersine dönüş, nominalizmin kendi iç gerilimini de görünür kılar. Nominalizm, özlerin varlığını reddederek her şeyi isimler düzeyine indirger. Ancak bu durum, bilinç düzeyinde bir boşluk üretir. Eğer her şey yalnızca isimlerden ibaretse, o hâlde bu isimlerin referans verdiği sabit bir gerçeklik yoktur. Bu, anlamın kayganlaştığı ve sabitliğin ortadan kalktığı bir durum yaratır. Bu durum, insan zihninde derin bir huzursuzluk üretir; çünkü zihin, sabit referans noktalarına ihtiyaç duyar.

Modern sistem, bu huzursuzluğu aşmak için isimlere yeniden ağırlık kazandırır. Ancak bu ağırlık, özsel bir temelden değil, sentetik bir inşa sürecinden gelir. İsimlere “can verilir”; yani onların arkasına işleyen mekanizmalar yerleştirilir. Böylece isim, yalnızca bir işaret değil, etkide bulunan bir güç hâline gelir. Bu, nominalizmin kendi yarattığı boşluğu, yine kendi araçlarıyla doldurma girişimidir.

Bu bağlamda “terör örgütü” etiketi, yalnızca bir tanım değil, bir eylem çağrısıdır. Bu etiket, belirli yaptırımların uygulanmasını, belirli ilişkilerin kesilmesini ve belirli müdahalelerin meşrulaştırılmasını mümkün kılar. Böylece dil, yalnızca gerçekliği ifade eden bir araç olmaktan çıkar ve gerçekliği kuran bir mekanizma hâline gelir.

Son kertede ortaya çıkan şey, dil ile gerçeklik arasındaki sınırın ortadan kalkmasıdır. İsim, artık şeyin dışında duran bir temsil değil, onun doğrudan üreticisi hâline gelir. Bu durum, modern iktidarın en rafine biçimlerinden birini oluşturur: fiziksel müdahale olmaksızın, yalnızca tanımlama yoluyla gerçekliği dönüştürmek. Böylece güç, eylemden önce gelir ve eylemi mümkün kılan zemini bizzat kendisi üretir.