Eşik

Savaşların yalnızca toprak, kaynak ya da askeri üstünlük mücadelesi olduğu düşüncesi, modern çatışma biçimlerinin en kritik boyutunu gözden kaçırıyor. Çünkü bir süreç içerisinde ortaya çıkan “en” değerleri — en büyük saldırı, en ağır yıkım, en yüksek kayıp, en yoğun bombardıman, en büyük ekonomik çöküş — yalnızca niceliksel göstergeler değildir. Bunlar aynı zamanda deneyim alanının kendi iç koordinat sistemini yeniden kuran normatif eşiklerdir. Bir başka deyişle, “en” dediğimiz şey yalnızca ölçülen bir sonuç değil; süreç boyunca diğer tüm eylemlerin anlamını belirleyen referans merkezidir.

Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik gerçekleştirdiği ve savaşın “en ağır drone saldırılarından biri” olarak tanımlanan saldırı tam da bu yüzden yalnızca askeri bir operasyon olarak okunamaz. Burada mesele sadece belirli sayıda drone’un havalanması, belirli şehirlerin vurulması ya da belirli miktarda altyapının zarar görmesi değildir. Asıl mesele, savaşın deneyim alanı içinde yeni bir referans noktası yaratılmasıdır. Çünkü bir süreçte ortaya çıkan her “en”, o sürecin geri kalan tüm olaylarını yeniden ölçeklendirir. Artık önceki saldırılar daha küçük görünmeye, önceki yıkım seviyeleri sıradanlaşmaya, önceki korkular ise yetersiz kalmaya başlar. Böylece “en”, salt aritmetiksel bir zirve olmaktan çıkar; deneyim alanını organize eden görünmez bir norm üretir.

İnsan zihni gerçekliği mutlak değerler üzerinden değil, karşılaştırmalı yoğunluklar üzerinden algılar. Bu nedenle süreç içinde oluşan zirve noktaları, yalnızca geçmişin değil geleceğin de algısal standardını belirler. Savaşta “en büyük saldırı” gerçekleştirildiğinde, artık savaşın psikolojik zemini değişir. Bundan sonra gerçekleşecek her saldırı, o eşikle kıyaslanacaktır. Dolayısıyla “en”, yalnızca bir olay değildir; olayların yorumlanma biçimini yöneten üst bir koordinattır. Bu yüzden savaşlarda rekor düzeyde saldırılar gerçekleştirmek, yalnızca fiziksel zarar verme amacı taşımaz. Aynı zamanda deneyim alanının normatif merkezini ele geçirme girişimidir.

Drone savaşları bu konuda özel bir yere sahip. Çünkü drone teknolojisi, savaşın klasik yoğunluk mantığını parçalayarak süreğen bir baskı üretme kapasitesine sahip. Geçmişte savaşın “en”leri çoğunlukla ani ve kitlesel yıkımlarla ilişkiliyken, modern drone savaşında “en” artık sürekli erişilebilir bir forma dönüşüyor. En uzun saldırı gecesi, en yoğun hava alarmı, en fazla eşzamanlı drone, en geniş coğrafi yayılım gibi kategoriler oluşuyor. Böylece savaş, tekil büyük olaylardan ziyade kesintisiz eşik üretimi üzerinden işlemeye başlıyor.

Bu durumun asıl etkisi fiziksel değil ontolojiktir. Çünkü deneyim alanında sürekli yeni “en”lerin üretilmesi, bireyin gerçeklik algısındaki istikrar duygusunu çözer. İnsan zihni gündelik hayatı belirli normatif sabiteler üzerinden organize eder: güvenli gece, çalışan elektrik hattı, kesintisiz internet, uyunabilir şehir, sürdürülebilir rutin gibi. Fakat savaşta üretilen her yeni “en”, bu sabiteleri aşındırır. Bir noktadan sonra insanlar yalnızca saldırının kendisini değil, saldırının hangi yoğunluk seviyesine ulaşabileceğini düşünmeye başlar. Böylece korku, gerçekleşmiş olaydan çok potansiyel eşik ihtimalleri üzerinden işlemeye başlar.

Bu nedenle modern savaşta “en” üretmek, yalnızca düşmanı yıpratma stratejisi değildir; deneyim alanının denetimini ele geçirme yöntemidir. Çünkü deneyim-içi referans noktalarını belirleyen taraf, aynı zamanda gerçekliğin nasıl hissedileceğini de belirler. Eğer bir taraf savaşın “en”lerini sürekli üretmeye başlıyorsa, yalnızca askeri üstünlük kurmuyor; savaşın psikolojik ve fenomenolojik koordinat sistemini de kendi lehine yeniden yazıyor demektir.

Burada dikkat çekici olan şey, “en”lerin doğrudan fiziksel yıkımdan daha büyük bir işlev taşımasıdır. Çünkü fiziksel yıkım sınırlı bölgelerde gerçekleşebilir; fakat normatif eşikler tüm toplumsal bilinç alanına yayılır. Kyiv’de gerçekleşen bir saldırı, yalnızca Kyiv’i değil, savaş deneyiminin tamamını yeniden tanımlar. İnsanlar artık mevcut saldırıyı değil, yeni normu deneyimlemeye başlar. Böylece “istisna” olan şey giderek standartlaşır. Modern savaşların en kritik psikolojik mekanizması da budur: olağanüstüyü gündelikleştirmek.

Bir süreç içerisinde “en” değerlerini kontrol eden yapı, aslında o sürecin anlam üretim mekanizmasını kontrol eder. Çünkü deneyim alanı, salt olayların toplamından değil; olayların birbirine göre nasıl konumlandığından oluşur. Bu yüzden savaşta en büyük saldırıyı gerçekleştirmek, yalnızca rakibe zarar vermek değil; savaşın kendi referans sistemini yeniden kodlamaktır. Gerçek güç çoğu zaman yıkımın miktarında değil, hangi eşiklerin “normal” kabul edileceğini belirleyebilme kapasitesinde ortaya çıkar.   

Yönelim

Figure Robots tarafından geliştirilen bir insansı robotun yaklaşık 17 saat boyunca canlı yayında çalıştırılması, yüzeyde teknolojik dayanıklılık gösterisi gibi görünse de, daha derin düzeyde post-modern bilincin ontolojik krizine temas eden çok daha karmaşık bir olaya dönüşüyor. Çünkü modern insan artık yalnızca yeni makineler üretmiyor; aynı zamanda çözülmekte olan gerçeklik kategorilerini yeniden sabitleyebileceği dış yüzeyler arıyor. Cyborg figürü de tam olarak bu ihtiyacın merkezinde ortaya çıkıyor.

Klasik modernite boyunca insan ile makine, özne ile nesne, organik ile inorganik, bilinç ile araç arasında belirgin ayrımlar vardı. İnsan düşünen ve yöneten taraftı; makine ise kullanılan araçtı. Fakat post-modern epistemede bu dualist yapıların büyük kısmı çözülmeye başladı. Dijital ağlar, yapay zekâ sistemleri, algoritmik yönlendirme mekanizmaları ve sürekli veri akışı; özne ile nesne arasındaki klasik ayrımı aşındırdı. İnsan artık yalnızca teknolojiyi kullanan değil; teknoloji tarafından organize edilen, yönlendirilen ve yeniden biçimlendirilen bir yapıya dönüşmeye başladı.

Bu çözülme sürecinde geriye tam anlamıyla dağılmadan kalan son merkez bilinç oldu. Çünkü bilinç, hâlâ kendi iç sürekliliğini koruyabilen tek yapı gibi görünüyor. Fakat bilinç kendi içinde tamamen kapalı ve yeterli bir sistem değildir. Fenomenolojik anlamda bilinç her zaman yönelimseldir; yani mutlaka bir şeye yönelmek zorundadır. Bilinç kendi içine kapanarak varlığını sürdüremez. Kendini kurabilmek için sürekli dışsal nesneler, figürler, anlam yüzeyleri ve “öte”ler üretmek zorundadır. Tam da bu yüzden post-modern insanın krizi yalnızca teknolojik değil; yönelimsellik krizidir.

Cyborg figürü burada teknik birleşmeden çok ontolojik sabitleme mekanizması olarak işlev görmeye başlıyor. İnsan ile makinenin fiziksel olarak birleşmesi meselenin yüzey kısmı. Daha derin düzeyde olan şey, insan bilincinin kendi kapanmaz boşluğunu dışsal teknolojik nesneler üzerinden stabilize etmeye çalışması. Çünkü klasik metafizik yapılar çözüldükçe bilinç kendisini sabitleyebileceği aşkın merkezleri kaybediyor. Tanrı, tarih, mutlak hakikat, ilerleme miti ya da sabit insan özü gibi büyük referans sistemleri zayıfladığında; bilinç yönelimselliğini yeni nesnelere aktarmaya başlıyor. Yapay zekâ, robotlar ve cyborg imgeleri bu yüzden yalnızca teknolojik ürün değil; bilinç için yeni yönelim yüzeyleri hâline geliyor.

Robotun yalnızca çalışması değil, çalışmasının görünür kılınması kritik. Çünkü burada izleyici yalnızca teknik performansı gözlemlemiyor; kendi süreklilik arzusunu makinenin sürekliliği üzerinden yeniden deneyimliyor. Robotun kesintisiz biçimde çalışabilmesi, modern öznenin parçalanmış ve dağınık bilinç akışına karşı dışsal bir istikrar yüzeyi üretiyor. İnsan kendi dikkat dağınıklığını, yorgunluğunu, zihinsel kopuşlarını ve bedensel sınırlarını düşünürken; karşısında sürekli çalışan, kesintisiz devam eden ve yorulmayan bir yapı görüyor. Böylece bilinç, kendi eksikliğini dış nesnenin sürekliliği üzerinden telafi etmeye başlıyor.

Buradaki empati de klasik anlamda duygusal özdeşleşme değil. İnsan robota “üzülmüyor” ya da onu insan gibi sevmiyor yalnızca. Daha derin düzeyde, bilinç akışının belirli kısmını dışsal taşıyıcıya transfer ediyor. Robotun sürekliliği, izleyicinin kendi süreklilik arzusunu temsil etmeye başlıyor. Böylece empati psikolojik yakınlıktan çok ontolojik delegasyon gibi işliyor. İnsan kendi süreksizliğini, makinenin sürekliliğine bağlayarak stabilize etmeye çalışıyor.

17 saatlik kesintisiz çalışma süresinin özellikle vurgulanması da rastlantısal değil. Çünkü modern kapitalist-emek rejiminde zaman baskısı ve süreklilik zorunluluğu temel organizasyon ilkesi hâline geldi. İnsanlar sürekli üretmek, sürekli aktif kalmak, sürekli erişilebilir olmak zorunda hissediyor kendilerini. Fakat insan bedeni bu sürekliliği tam olarak taşıyamıyor. Yorgunluk, dikkat dağılması, tükenmişlik ve zihinsel parçalanma ortaya çıkıyor. Robot ise tam bu noktada idealize edilmiş süreklilik formu gibi görünmeye başlıyor. Makine çalıştıkça, modern özne kendi olmak istediği ama olamadığı süreklilik biçimini izliyor.

Bu yüzden cyborg ideali insan ile makinenin basit birleşimi değildir. Daha çok, çözülmekte olan bilinç yapısının kendisini yeniden sabitleme çabasıdır. İnsan ile makine arasındaki sınır aslında tamamen silinmez; tam tersine bilinç o sınır üzerinden kendisini yeniden organize eder. Çünkü bilinç kendi yönelimselliğini dış nesneye aktararak ayakta kalır. Robot burada yalnızca araç değil; bilincin kendi boşluğunu geçici olarak doldurduğu taşıyıcı yüzeye dönüşür.

Canlı yayın formatı da bu mekanizmayı yoğunlaştırıyor. Çünkü süreklilik artık yalnızca robotun içinde değil; izleme deneyiminin kendisinde kuruluyor. İnsanlar saatler boyunca aynı akışı takip ederek kendi bilinç ritimlerini makinenin ritmine bağlamaya başlıyor. Böylece cyborg figürü, teknik gelişmenin sembolü olmaktan çıkıp, post-modern öznenin kendi dağınıklığını dışsal nesne üzerinden organize etmeye çalıştığı ontolojik destek mekanizmasına dönüşüyor.                                                                        

Taşıyıcı

İdeolojiler çoğu zaman soyut fikir sistemleri gibi düşünülür. İnsanlar belirli düşüncelerin, değerlerin ya da inanç biçimlerinin kendi başına var olabileceğini varsaymaya eğilimlidir. Oysa hiçbir ideoloji saf anlam formu olarak dolaşamaz. Her fikir alanı, varlığını sürdürebilmek için mutlaka bir taşıyıcı yüzeye ihtiyaç duyar. Çünkü düşünce kendi başına görünür değildir; ancak belirli bedenler, figürler, ritüeller, semboller ve tarihsel şahsiyetler üzerinden dolaşıma girebilir. Tam da bu yüzden büyük ideolojik yapılar yalnızca metinlerden değil, onları taşıyan kişilerden doğar.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev’in Hoca Ahmet Yesevi Nişanı’nı ilk kez Cumhurbaşkanı Erdoğan’a takdim etmesi bu nedenle yalnızca diplomatik jest ya da kültürel yakınlık göstergesi değildir. Burada çok daha derin bir temsil mekanizması çalışıyor: belirli bir manevi-ideolojik hattın yeni bedenler üzerinden yeniden dolaşıma sokulması. Çünkü Ahmet Yesevi gibi figürler yalnızca tarihsel şahsiyet değildir; belirli medeniyet akışlarının yoğunlaşmış taşıyıcı düğümleri hâline gelirler. Onların adı geçtiğinde yalnızca bireysel hayatları değil, aynı zamanda belirli anlam dünyaları, tarihsel hafızalar ve kültürel süreklilikler de çağrılmış olur.

Burada kritik olan nokta şu: taşıyıcılık zamanla yalnızca ideolojiyi değil, ideolojiyi mümkün kılan şahsiyeti de kristalize eder. Başlangıçta düşünceyi taşıyan beden, zamanla düşüncenin ayrılmaz parçasına dönüşür. Böylece fikir ile figür birbirinden tam anlamıyla ayrıştırılamaz hâle gelir. İnsanlar artık yalnızca düşünceyi değil, düşüncenin taşıyıcısını da kutsal ya da merkezî konuma yerleştirmeye başlar. Ahmet Yesevi örneğinde bu durum daha yoğun yaşanır çünkü burada mesele yalnızca felsefi fikirler değil; manevi yoğunluk, tarihsel köken ve kültürel süreklilik üretimidir.

Manevi figürler bu açıdan sıradan düşünürlerden farklı çalışır. Çünkü onların etkisi yalnızca metinsel değildir; aynı zamanda “beden-iz” üretir. Yani düşünce, belirli bir tarihsel şahsiyetin yaşamı, davranışı, sembolik konumu ve temsil biçimiyle birlikte dolaşıma girer. Böylece ideoloji soyut içerik olmaktan çıkar; belirli bedenlere bağlanmış canlı dolaşım sistemine dönüşür. İnsanlar yalnızca bir öğretinin kendisine değil, onu taşıyan figürün izine bağlanır.

Eğer ideoloji belirli bedene fazla sabitlenirse, taşıyıcı değiştiğinde anlam da kırılmaya başlar. Çünkü beden ölümlüdür, tarihseldir ve sınırlıdır. Bu nedenle büyük medeniyet yapıları ideolojiyi tamamen tek kişiye hapsetmeden süreklilik üretmek zorundadır. Tam da bu yüzden nişanlar, semboller, unvanlar ve törensel aktarımlar ortaya çıkar. Bunlar yalnızca ödül mekanizması değil; taşıyıcılığı çoğaltma araçlarıdır.

Hoca Ahmet Yesevi Nişanı’nın Erdoğan’a verilmesi bu açıdan sembolik dolaşım mekanizması gibi işliyor. Burada Ahmet Yesevi’nin temsil ettiği tarihsel-ideolojik yoğunluk tek bir bedende bırakılmıyor; başka bir siyasal figür üzerinden yeniden dolaşıma sokuluyor. Böylece fikir, belirli şahsiyetin tarihsel sınırlarını aşabiliyor. Aynı zamanda yeni taşıyıcı, o ideolojik hattın devamı gibi kodlanmaya başlanıyor. Bu süreçte ne fikir tamamen bedene indirgeniyor ne de beden tamamen fikir içinde eriyor. İkisi arasında hibrit bir temsil rejimi kuruluyor.

Sembolik nişanların işlevi tam da burada ortaya çıkıyor. Çünkü bunlar ideolojiyi tamamen soyut bırakmadan ama tek bir kişiye de kapatmadan taşınabilir hâle getiriyor. Böylece belirli tarihsel figürler sürekli yeniden üretiliyor. Ahmet Yesevi doğrudan geri dönmüyor; fakat onun temsil ettiği anlam yoğunluğu yeni bedenler üzerinden yeniden görünür oluyor. Bu nedenle nişan, yalnızca ödül değil; ideolojik dolaşım teknolojisi gibi çalışıyor.

Modern siyaset çoğu zaman yalnızca çıkar ilişkileri üzerinden okunuyor fakat büyük sembolik jestler hâlâ beden ile fikir arasındaki bu kadim ilişkiyi sürdürüyor. İnsanlar soyut ideolojilere doğrudan bağlanmakta zorlandığı için, düşünce mutlaka bir yüz, bir beden, bir figür ve bir tarihsel temsil üzerinden dolaşıma giriyor. Bu yüzden manevi figürler hiçbir zaman tamamen geçmişte kalmıyor; sürekli yeni taşıyıcılar üzerinden yeniden kuruluyorlar.

Ahmet Yesevi gibi yüksek sembolik yoğunluğa sahip isimlerde bu durum daha da belirginleşiyor çünkü burada yalnızca tarih değil, medeniyet sürekliliği temsil ediliyor. Nişan tam olarak bu sürekliliğin maddi formu hâline geliyor: ideolojiyi tek bedene sabitlemeden ama tamamen bedensiz de bırakmadan, taşıyıcıları çoğaltarak dolaşımını sürdüren sembolik bir aktarım mekanizması.                                                                          

Nesne

Modern diplomasi çoğu zaman devletlerin çıkar çatışması gibi anlatılıyor; oysa büyük jeopolitik krizlerin merkezinde çoğu zaman çok daha derin bir ontolojik problem bulunuyor: bir yapının özne mi yoksa nesne mi olarak konumlanacağı sorunu. Tayvan meselesi tam da bu yüzden yalnızca askeri, ekonomik ya da diplomatik bir gerilim değil; aynı zamanda ontolojik bir statü savaşına dönüşüyor. Çünkü Tayvan üzerine yürüyen mücadele, bir coğrafyanın kime ait olacağından çok, onun kendi başına irade taşıyan bir varlık olarak kabul edilip edilmeyeceği etrafında şekilleniyor.

Burada Sartre’ın özne–nesne gerilimini anımsatan çok katmanlı bir yapı ortaya çıkıyor. Sartre için insan yalnızca bilinç sahibi özgür bir özne değildir; aynı zamanda başkalarının bakışı altında nesneleşen fiziksel bir varlıktır. İnsan hem kendisi için vardır, hem başkaları için bir şeye dönüşür. Tam da bu yüzden insan varoluşu sürekli bir gerilim taşır: özgür irade ile nesneleşme arasındaki çatışma. Tayvan’ın mevcut jeopolitik konumu da buna şaşırtıcı derecede benziyor. Çünkü Tayvan aynı anda hem stratejik bir nesne hem de irade talep eden bir aktör hâline geliyor.

Çin açısından Tayvan’ın “özneleşmesi”, yalnızca diplomatik bağımsızlık problemi değildir. Bu durum doğrudan Çin’in egemenlik mimarisini çözecek bir gelişme olarak görülüyor. Çünkü Tayvan’ın kendi başına irade taşıyan bağımsız bir diplomatik aktör olarak kabul edilmesi, Çin’in tarihsel ve siyasal bütünlük anlatısında ontolojik bir yarık oluşturur. Bu nedenle Çin, Tayvan’ın nesne statüsünde kalmasını istiyor. Yani kendi jeopolitik organizasyonunun bir parçası, kendi tarihsel anlatısının bir uzantısı, kendi egemenlik alanının iç nesnesi olarak kalmasını hedefliyor. Burada mesele yalnızca toprak değil; temsil hakkı. Tayvan’ın kendi adına konuşabilmesi bile Çin açısından stratejik bir tehdit üretmeye başlıyor.

ABD tarafında ise bunun tam tersi bir süreç işliyor. ABD’nin Tayvan’a yaklaşımı, doğrudan doğruya onu irade sahibi bir aktöre dönüştürme eğilimi taşıyor. Çünkü Tayvan ne kadar bağımsız bir özne gibi davranırsa, Çin’in bölgesel bütünlüğü o kadar zayıflıyor. Böylece Tayvan yalnızca korunmuş olmuyor; aynı zamanda Çin’in merkezî gücünü dağıtan jeopolitik bir kama işlevi görüyor. Burada ilginç olan şey, ABD’nin Tayvan’ın özgürlüğünü yalnızca etik ya da demokratik gerekçelerle savunmaması; özneleşmenin stratejik bir silah hâline gelmesi. Yani irade üretimi doğrudan jeopolitik araçsallaştırmaya dönüşüyor.

Tayvan giderek klasik anlamda bir diplomatik aktör olmaktan çıkıp, büyük güçlerin özne–nesne savaşının yüzeyine dönüşüyor. Bir taraf Tayvan’ın kendi adına konuşmasını istiyor; diğer taraf ise bu konuşma kapasitesinin kendisini egemenlik ihlali olarak görüyor. Böylece Tayvan’ın her diplomatik hamlesi yalnızca politik değil, ontolojik anlam da taşıyor. Bir liderin yaptığı açıklama, bir bayrağın kullanımı, uluslararası organizasyonlarda hangi isimle temsil edildiği gibi ayrıntılar bile devasa krizler yaratabiliyor. Çünkü bunlar salt sembolik meseleler değil; “kim özne, kim nesne?” sorusunun görünürleşmiş biçimleri.

Modern jeopolitikte çoğu kriz aslında doğrudan toprak savaşından değil, nesnelerin özneleşmesinden doğuyor. Büyük güçler belirli bölgeleri uzun süre stratejik nesne olarak organize ediyor; fakat o bölgeler zamanla kendi iradelerini üretmeye başladığında sistem geriliyor. Tayvan da tam olarak bu eşiğe yerleşmiş durumda. Çin, onu tarihsel organizasyonunun iç nesnesi olarak sabitlemeye çalışırken; ABD, o nesneyi iradeye dönüştürerek Çin’in merkezî hakimiyet alanını parçalamaya çalışıyor.

Dolayısıyla Tayvan meselesi yalnızca Çin–ABD rekabeti değil; modern diplomaside özneleşmenin kendisinin nasıl stratejik silaha dönüştüğünü gösteren çok daha derin bir örnek hâline geliyor. Sartre’ın bireysel ontoloji düzleminde tarif ettiği gerilim, burada devletler ölçeğinde yeniden ortaya çıkıyor: Bir varlık, kendi adına konuşabilen özgür bir irade mi olacak, yoksa daha büyük bir organizasyonun içinde tanımlanan stratejik bir nesne olarak mı kalacak? Modern jeopolitiğin en sert krizleri giderek bu sorunun etrafında şekilleniyor.                                                                                                                         

Kanal

Modern devletlerin büyük bölümü tarihsel meşruiyetini sınırlar, hukuk ya da ortak kültür üzerinden kurar; fakat bazı devletler vardır ki varoluşlarının merkezinde doğrudan travma bulunur. İsrail tam da böyle bir yapı olarak ortaya çıkıyor. Çünkü İsrail’in tarihsel meşruiyeti yalnızca Yahudi halkının kolektif hafızasına değil, aynı zamanda yüzyıllar boyunca maruz kaldığı anti-semitizme, dışlanmaya ve ayrımcı şiddetin ürettiği ontolojik güvensizlik hissine dayanıyor. Paradoks tam burada başlıyor: İsrail’in kendisini koruma refleksi, tarihsel olarak “öteki” hâline getirilmiş olmasından besleniyor; fakat bu durum zamanla yalnızca savunma psikolojisi üretmiyor, aynı zamanda dünyayı sürekli potansiyel tehdit alanları üzerinden okuyan bir güvenlik ontolojisi yaratıyor.

İsrail için “öteki” olmak yalnızca geçmişte yaşanmış bir travma değil; güncel varoluş biçiminin de merkezinde duran bir durum hâline geliyor. Çünkü tarihsel bilinç sürekli dışarıdan gelebilecek yok edici tehdit ihtimali üzerine kurulduğunda, güvenlik salt askeri mesele olmaktan çıkıp ontolojik zorunluluğa dönüşüyor. Böyle bir yapıda çevredeki aktörler yalnızca rakip devlet ya da örgüt olarak algılanmaz; aynı zamanda tarihsel travmanın yeniden canlanma ihtimalini taşıyan figürlere dönüşür. Dolayısıyla İsrail’in güvenlik refleksi çoğu zaman doğrudan güncel olayların ötesinde, tarihsel hafızanın sürekliliği üzerinden işlemeye başlar.

İran ile yapılan ateşkes sonrası Gazze’ye yönelik saldırıların yeniden yoğunlaşması bu açıdan yalnızca askeri strateji değişikliği gibi okunamaz. Burada daha derin bir mekanizma çalışıyor: şiddet istencinin kanal değiştirmesi. Çünkü uzun süre yüksek yoğunluklu güvenlik mobilizasyonu içinde bulunan devletler, tehdit enerjisini bir anda tamamen boşaltamaz. Savaş yalnızca fiziksel yıkım üretmez; aynı zamanda toplumsal bilinçte sürekli aktif tutulan bir alarm durumu yaratır. İran cephesindeki gerilim geçici olarak durduğunda, birikmiş güvenlik enerjisi ve şiddet refleksi başka bir hatta akmaya başlıyor. Böylece savaş bitmiyor; yalnızca yön değiştiriyor.

Dikkat çekici olan şey, İran ve Gazze hattının aynı büyük sembolik bağlam içerisinde okunabilmesi. Her iki kanalın da “İslamcı tehdit”, “çevresel kuşatma”, “varoluşsal risk” gibi ortak güvenlik anlatıları içinde yer alması, şiddet enerjisinin bir cepheden diğerine rahatlıkla transfer edilmesini mümkün kılıyor. Eğer iki farklı çatışma hattı tamamen ayrı ontolojik kategorilerde algılansaydı, bu geçiş çok daha zor olurdu. Fakat burada ortak düşman imgesi, ortak tehdit semantiği ve ortak tarihsel korkular bulunduğu için; İran’daki gerilimden boşalan güvenlik refleksi Gazze’ye kolayca yönlenebiliyor.

Şiddetin kanal değiştirmesi meselesi modern jeopolitiğin en kritik ama en az fark edilen dinamiklerinden biri. Çünkü büyük güvenlik organizasyonları çoğu zaman savaşı belirli bir olay üzerinden değil, sürekli dolaşım hâlindeki tehdit enerjisi üzerinden yürütüyor. Bir cephede ateşkes olduğunda sistem tamamen sakinleşmiyor; yalnızca birikmiş güvenlik refleksi yeni yön arıyor. Bu nedenle modern savaşlar artık birbirinden bağımsız çatışmalar şeklinde değil, aynı şiddet istencinin farklı coğrafyalarda yeniden biçimlenmesi şeklinde işlemeye başlıyor.

Gazze’ye yönelik saldırıların İran hattındaki ateşkes sonrasında yoğunlaşması tam da bu yüzden yalnızca askeri fırsatçılık değil; dolaşım hâlindeki şiddet enerjisinin yeniden yönlenmesi olarak okunmalı. Çünkü güvenlik ontolojisi üzerine kurulu devletler için tehdit yalnızca dışarıda bulunan bir gerçeklik değildir; aynı zamanda iç organizasyonu ayakta tutan psikolojik ve tarihsel bir motordur. Şiddet tamamen durduğunda yalnızca savaş sona ermez; aynı zamanda sistemin kendi varoluşsal ritmi de kesintiye uğrar. Bu nedenle tehdit algısı çoğu zaman ortadan kaldırılmaz, yalnızca başka bağlamlara aktarılır.

İsrail örneğinde bu durum daha da yoğun yaşanıyor çünkü tarihsel meşruiyetin önemli kısmı doğrudan “bir daha asla savunmasız kalmama” refleksi üzerine kurulu. Böyle bir yapı içerisinde güvenlik yalnızca korunması gereken bir alan değil; devletin kendisini sürekli yeniden üretme biçimi hâline geliyor. Tam da bu nedenle savaşın yönü değişebilir, aktörleri değişebilir, cepheleri değişebilir; fakat şiddet istenci sistem içinde dolaşmaya devam eder. İran hattında geçici olarak kapanan kanal, Gazze’de yeniden açılmış olur.                                                                                                                                                    

Kristal

Diplomasi çoğu zaman devletlerin masa başında yürüttüğü soyut söylemler, anlaşmalar ve sembolik jestler üzerinden okunuyor. Oysa diplomasinin gerçek yapısı çok daha maddi bir zemine dayanıyor. Çünkü diplomatik düzen, kendi başına var olan bağımsız bir alan değil; olgusal hareketlerin belirli bir anında ortaya çıkan güç dağılımlarının kristalize edilerek referans kabul edilmesinden oluşuyor. Başka bir deyişle diplomasi, teorinin pratiğe hükmettiği bir alan değil; pratiğin belirli bir anda donarak meşruiyet üretmeye başladığı bir yapı.

Hürmüz Boğazı yakınlarında gemilere yönelik saldırılar gerçekleşirken aynı anda Trump ile Xi Jinping’in boğazın açık kalması ve İran’ın nükleer silah edinmemesi gerektiği konusunda ortak açıklamalar yapması tam da bu gerçeği görünür hâle getiriyor. Çünkü burada masa ile saha birbirinden bağımsız iki ayrı düzlem gibi işlemiyor. Tam tersine, sahadaki olgusal hareketler diplomasinin sınırlarını çiziyor; diplomasi ise bu hareketleri belirli bir istikrar formuna oturtmaya çalışıyor. Yani diplomasi, pratikten kopuk sembolik bir konuşma alanı değil; fiili güç akışlarının dondurulmuş koordinat sistemi.

Devletler masada çoğu zaman “ilkeler” üzerinden konuşuyormuş gibi görünür. Serbest ticaret, uluslararası hukuk, güvenlik, barış, istikrar gibi kavramlar ön plana çıkarılır. Fakat bu kavramların etkili olabilmesi için mutlaka sahadaki maddi gerçeklikle desteklenmesi gerekir. Eğer pratik düzlemde o söylemi taşıyacak bir güç yoğunluğu yoksa, diplomatik söylem hızla boş sembole dönüşür. Bu yüzden tarih boyunca hiçbir büyük diplomatik düzen salt fikirlerden doğmadı; her biri belirli savaşların, ekonomik akışların, askeri denetimlerin ve güç dengelerinin ardından oluştu. Diplomasi aslında hareket hâlindeki gerçekliğin belirli bir kesitinin “normal” ilan edilmesidir.

Hürmüz Boğazı burada yalnızca enerji hattı değil; diplomasinin pratik bağımlılığını görünür kılan bir düğüm noktası hâline geliyor. Çünkü dünya ekonomisinin önemli kısmı bu dar geçitten akan enerji akışına bağlı. Dolayısıyla boğazın kapanma ihtimali bile yalnızca bölgesel kriz değil, küresel sistemin ritmini bozabilecek bir tehdit anlamına geliyor. Trump ile Xi’nin ortak biçimde “boğaz açık kalmalı” mesajı vermesi, teorik uzlaşıdan çok olgusal zorunluluğun dışavurumu. Çünkü iki rakip güç farklı ideolojik yapılara sahip olsa bile, küresel akışın çökmesi her iki tarafın da sistemik çıkarlarını tehdit ediyor.

Diplomatik söylem çoğu zaman özgürce seçilmiş fikirlerden değil, pratik zorunluluklardan doğuyor. Devletler belirli olgusal eşikler ortaya çıktığında uzlaşmaya yöneliyor. Yani masa, sahadan bağımsız karar üretmiyor; sahadaki güç yoğunluklarını yönetilebilir referanslara dönüştürüyor. Bu nedenle diplomasi aslında gerçekliğin üstünde duran soyut bir katman değil, gerçekliğin belirli bir anda stabilize edilmeye çalışılan biçimi.

İran’ın nükleer silah edinmemesi konusunda oluşan ortak söylem de aynı mantıkla çalışıyor. Çünkü nükleer kapasite yalnızca yeni bir silah türü üretmez; tüm bölgesel güç mimarisini değiştirir. Eğer İran nükleer eşiği geçerse, Ortadoğu’daki mevcut güç dağılımı yeni referanslara göre yeniden kurulmak zorunda kalır. Dolayısıyla diplomatik söylem burada geleceğe dair ahlaki kaygıdan çok, mevcut güç kesitini koruma refleksi olarak ortaya çıkıyor. Başka bir deyişle diplomasi, mevcut olgusal düzenin korunabilir hâle getirilme girişimi oluyor.

Modern dünyada insanlar çoğu zaman diplomasi ile pratiği birbirinden ayrı düşünüyor: biri masa başında konuşulan teorik alan, diğeri sahadaki fiili güç mücadelesi gibi algılanıyor. Oysa diplomasi tam tersine, fiili güç hareketlerinin belirli bir noktada referanslaştırılmasıdır. Savaşlar, enerji akışları, ticaret yolları, askeri kapasite ve ekonomik bağımlılıklar sürekli hareket hâlindedir; diplomasi ise bu hareketi geçici olarak dondurup “istikrar” adı verilen bir kristal üretmeye çalışır.

Bu yüzden her diplomatik masa aslında görünmeyen bir savaş alanının donmuş hâlidir. Masada söylenen her cümle, arkasındaki olgusal yoğunluk kadar anlam taşır. Hürmüz Boğazı çevresindeki saldırılar ile aynı anda gelen diplomatik uzlaşı mesajları da bunu gösteriyor: dünya düzeni hâlâ söylemlerle değil, söylemleri taşıyan maddi akışlarla çalışıyor. Diplomasi, nihayetinde pratiğin belirli bir anının kristalleşmiş formundan başka bir şey değildir.                                                                            

Ölçü

Kültürel pratikler çoğu zaman sabit ve net biçimde belirlenmiş mülkiyet nesneleri gibi düşünülüyor. Belirli bir dansın, müziğin ya da ritüelin “kime ait olduğu” sorusu bu yüzden modern ulusal kimliklerin en hassas meselelerinden biri hâline geliyor. Oysa kültür ontolojik olarak durağan bir sahiplik alanı gibi işlemez. Tam tersine kültür, anlamın sürekli yeniden yorumlandığı, dolaşıma girdiği ve farklı bağlamlarda tekrar üretildiği hermenötik bir akış alanıdır. Zeibekiko ya da Zeybek gibi formlar da tam olarak bu nedenle tek bir merkeze kapatılamaz. Çünkü bu tür kültürel yapılar tarih boyunca farklı topluluklar, göç hareketleri, sınır geçişleri ve ortak yaşam alanları içinde şekillenir.

Bu yüzden Zeibekiko’nun ya da Zeybek’in etrafında aynı anda hem aidiyet hem rekabet oluşur. Çünkü kültür burada özsel ve kapalı içerik değil; dolaşım hâlindeki ifade rejimi gibi çalışır. Aynı form, farklı topluluklar tarafından farklı anlamlarla yeniden yorumlanabilir. Bir halk için direniş estetiği, başka bir halk için melankolik aidiyet, başka bir bağlam için ulusal folklor hâline gelebilir. Tam da bu nedenle mutlak sahiplik iddiası kültürel düzlemde zaten kırılgan kalır. Çünkü kültür hiçbir zaman tamamen sabitlenemez; sürekli yeniden okunur.

Yunanistan’da Zeibekiko oynayarak Guinness Dünya Rekoru kırma girişimi bu yüzden yalnızca folklor etkinliği değildir. Burada kültürün hangi düzlemde meşrulaştırıldığı sorusu ortaya çıkıyor. Çünkü Guinness gibi sistemler kültürü anlam alanından çekip ölçülebilirlik alanına taşıyor. Kültürel pratiğin tarihsel derinliği, sembolik yoğunluğu ya da hermenötik çoğulluğu değil; sayısal büyüklüğü öne çıkıyor. Böylece kültürel olan şey ilk kez niceliksel evrensellik içine sokuluyor.

“En büyük”, “en uzun”, “en kalabalık” gibi Guinness kategorileri son derece modern mekanizmalardır. Çünkü bunlar deneyimden bağımsız bir aritmetik üstünlük üretir. İnsanların dansı nasıl deneyimlediği, ne hissettiği ya da kültürel bağın ne kadar derin olduğu ikincil hâle gelir; önemli olan ölçülebilir yoğunluktur. Böylece kültür anlam rekabetinden çıkar ve ölçü rekabetine girer.

Bu dönüşüm yerel pratiği tamamen yok etmez. Zeibekiko hâlâ kültürel ifade olmaya devam eder. Fakat artık yalnızca yerel hermenötik alan içinde işlememeye başlar; küresel görünürlük sistemine bağlanır. Guinness tam da bu nedenle modern evrenselleştirme mekanizması gibi çalışır. Yerel bir pratiği alır ve onu küresel ölçüm rejiminin parçasına dönüştürür. Böylece kültür artık yalnızca “bizim dansımız” olarak değil, “dünya rekoru kıran dans” olarak dolaşıma girmeye başlar.

Burada önemli olan şey, meşruiyet düzleminin değişmesidir. Geleneksel kültürel aidiyet çoğu zaman tarihsel süreklilik, ortak hafıza ve toplumsal deneyim üzerinden kurulurdu. Guinness tipi sistemlerde ise meşruiyet giderek sayısal görünürlük üzerinden üretiliyor. Kültür, kendi anlam yoğunluğundan çok ölçülebilir başarısı sayesinde evrensel dolaşıma giriyor. Böylece yerel olan şey, küresel sistem içinde tanınabilmek için niceliksel forma çevriliyor.

Aslında bu modern dünyanın genel mantığını da gösteriyor. Günümüzde görünür olabilmek için yalnızca anlam üretmek yeterli değil; aynı zamanda karşılaştırılabilir olmak gerekiyor. Guinness tam olarak bu karşılaştırılabilirlik rejimini kuruyor. Zeibekiko burada artık yalnızca dans değil; ölçülebilir performans nesnesi hâline geliyor. Kaç kişinin oynadığı, ne kadar sürdüğü, ne kadar büyük organizasyon olduğu gibi veriler kültürel anlamın önüne geçmeye başlıyor.

Bu yüzden yapılan girişim yalnızca kültürel aidiyet iddiası değil. Daha derin düzeyde, yerel kültürel pratiği küresel ölçüm sistemine dahil ederek yeni meşruiyet üretme hamlesi. Çünkü modern dünyada evrensel görünürlük çoğu zaman ölçülebilirlik üzerinden kuruluyor. Yerel olan şey kendisini artık yalnızca tarihsel kökenle değil, küresel sayısal sistemler içinde tanınabilir hâle gelerek korumaya çalışıyor.

Kültür hâlâ anlam üretmeye devam ediyor ama aynı anda küresel ölçü rejiminin içine çekiliyor. Böylece kültürel ifade, hermenötik dolaşım ile aritmetik evrensellik arasında hibrit bir forma dönüşüyor.

Dayanışma

Modern jeopolitikte devletlerin kurduğu ittifaklar çoğu zaman yalnızca askeri ya da ekonomik çıkar ilişkileri üzerinden okunuyor. Oysa bazı çatışmalar vardır ki taraflar yalnızca stratejik destek aramaz; aynı zamanda kendi varoluşlarını daha büyük bir anlam ağına yerleştirmeye çalışır. BRICS toplantısında İran’ın ABD ve İsrail’in rolünün açık biçimde kınanmasını istemesi de bu yüzden yalnızca diplomatik bir talep olarak görülemez. Burada çok daha derin bir ihtiyaç açığa çıkıyor: metafizik ortaklık kurma arzusu.

İran’ın mevcut jeopolitik pozisyonu, kendisini uzun süredir küresel sistemin merkezî akışına karşı konumlandıran bir yapıya dayanıyor. İran yalnızca belirli dış politik çıkarlar doğrultusunda hareket eden sıradan bir bölgesel aktör değil; aynı zamanda modern küreselleşmenin taşıdığı seküler, liberal ve evrenselci organizasyon biçimine karşı alternatif bir medeniyet iddiası üretmeye çalışan ideolojik bir yapı. Bu nedenle İran’ın çatışmaları salt güvenlik meselesi olarak değil, aynı zamanda değerler çatışması olarak okunuyor. Kendisini çoğu zaman yerel, tarihsel ve dinsel kimlikleri koruyan bir direnç merkezi gibi konumlandırıyor.

Tam da bu yüzden İran’ın karşı karşıya olduğu güç alanı çok daha geniş bir ölçeğe sahip. ABD, İsrail ve küresel ekonomik ağlarla bağlantılı sistemler; teknoloji, finans, medya, diplomasi ve askeri kapasite bakımından çok daha evrensel bir hareket alanı üretiyor. İran ise buna karşı daha dar bir kültürel-ideolojik havza üzerinden direnmeye çalışıyor. Burada temel problem ortaya çıkıyor: Daha sınırlı bir alanı temsil eden bir yapı, kendisinden çok daha geniş ve yaygın bir sisteme karşı nasıl süreklilik kazanabilir?

İran’ın metafizik dayanışma arayışı tam olarak bu noktada devreye giriyor. Çünkü evrensel ölçekte işleyen bir sisteme karşı yalnızca ulusal çıkar diliyle direnmek yeterli olmuyor. Daha büyük, sınır aşan ve bireyleri ortak anlam içerisinde birleştirebilecek bir bağ gerekiyor. İran açısından bu bağın en güçlü formu ise İslam ideolojisi oluyor. Buradaki “metafizik” vurgusu mistik ya da soyut bir spiritüalizm anlamına gelmiyor; daha çok, fiziksel sınırların ötesinde ortak aidiyet ve anlam üretebilen ideolojik alanı ifade ediyor.

İslam burada yalnızca din değil; farklı coğrafyalarda yaşayan toplulukları ortak tarih, ortak mağduriyet, ortak düşman ve ortak kader hissi etrafında birleştirebilen üst bir referans sistemine dönüşüyor. İran’ın Arap ülkeleriyle yaşadığı tarihsel, mezhepsel ve politik gerilimlere rağmen sürekli olarak “İslam dünyası” vurgusu yapmasının nedeni de bu. Çünkü İran, kendi yerel ve bölgesel kapasitesinin küresel güçlerle doğrudan yarışamayacağını biliyor. Bu nedenle daha büyük bir sembolik alan üretmek zorunda hissediyor kendisini.

BRICS toplantısındaki gerilim de tam olarak bu çelişkiyi açığa çıkarıyor. İran, yaşadığı çatışmanın yalnızca İran’a yönelik olmadığını; daha geniş bir medeniyet ya da inanç alanına yönelik baskının parçası olduğunu kabul ettirmeye çalışıyor. Çünkü mesele bu şekilde kurulduğunda, savaş yalnızca ulusal düzeyde kalmıyor; sınır aşan bir metafizik dayanışma çağrısına dönüşüyor. Böylece İran, kendi dar jeopolitik alanını daha geniş bir anlam evrenine bağlamaya çalışıyor.

Burada önemli olan nokta şu: Evrensele karşı mücadele eden yapılar, paradoksal biçimde en evrensel bağ biçimlerini aramaya başlıyor. Çünkü yalnızca yerel kimlikler üzerinden kurulan dayanışma belirli bir noktadan sonra yetersiz kalıyor. Eğer karşıdaki sistem küresel ölçekte çalışıyorsa, ona karşı direnebilmek için fiziksel sınırları aşan ortak anlam mekanizmaları gerekiyor. İran açısından İslam ideolojisi tam da bu işlevi görüyor. Coğrafi olarak parçalı, politik olarak dağınık ve etnik olarak heterojen toplulukları tek bir üst aidiyet altında toplamaya çalışıyor.

Bu yüzden İran’ın kınama talebi yalnızca diplomatik destek arayışı değil; aynı zamanda metafizik meşruiyet üretme girişimi. Çünkü bir çatışma ne kadar geniş bir anlam alanına yerleştirilirse, o kadar sürdürülebilir hâle geliyor. İran burada yalnızca askeri ya da politik yalnızlığını aşmaya çalışmıyor; kendi mücadelesini daha büyük bir tarihsel ve ideolojik anlatının içine yerleştirerek evrensel güç karşısında simetrik bir anlam alanı üretmeye çalışıyor.

Modern dünyanın en büyük çatışmalarından biri tam da burada ortaya çıkıyor: küresel ve seküler evrensellik ile metafizik evrensellik arasındaki mücadele. Bir taraf ekonomik ağlar, teknoloji, ticaret ve diplomasi üzerinden evrensel sistem kurarken; diğer taraf inanç, kutsallık, tarihsel hafıza ve metafizik aidiyet üzerinden alternatif evrensellik üretmeye çalışıyor. İran’ın diplomatik dili de giderek bu ikinci alanın içine yerleşiyor. Çünkü yerel bir aktör olarak kalmak, küresel sistem karşısında yeterli değil; bu yüzden metafizik ortaklık, siyasal hayatta stratejik zorunluluğa dönüşüyor.