Askerî Yapay Zekâ ve Bilincin Devredilemezliği

ABD Savunma Bakanı ile büyük bir yapay zekâ şirketinin CEO’su arasında askerî yapay zekâ kullanımının sınırlarını belirlemeye dönük görüşme, teknik veya etik bir politika tartışmasının ötesinde, çağdaş güç teknolojilerinin ontolojik statüsüne dair daha derin bir soruyu görünür kılar: zihinsel işleyişler makineye devredilebilirken, eylemin öznesi de devredilebilir mi? Modern ordular, yapay zekâyı hedef tespiti, istihbarat sentezi, tehdit sınıflandırması ve karar desteği gibi alanlarda zihinsel kapasiteyi katlayan bir sistem olarak benimsemektedir. Buna karşılık teknoloji üreticileri ve etik çerçeve oluşturucular, otonom öldürme kararları, hata zincirleri ve sorumluluk boşlukları nedeniyle bu genişlemenin sınırlandırılmasını talep etmektedir. Görüşmenin merkezindeki “sınır belirleme” teması, gerçekte bilinç ile zihin arasındaki ayrımın kurumsal düzeyde tanınmasıdır: makine zihni genişleyebilir, fakat bilinç devredilebilir mi?

Bu sorunun çözümü, bilinç ile zihin kavramlarının özdeş kabul edilmesinin doğurduğu köklü hatayı gidermeyi gerektirir. Zihin, algı, işlem, temsil, çıkarım, problem çözme ve dilsel üretim gibi bilişsel işleyişlerin toplam rejimidir; buna karşılık bilinç, bu işleyişlerin üzerinde kurulan meta-düzlem, yani kendini konu edinebilen refleksiyonel konumdur. Kant’ın transandantal apersepsiyon dediği, Descartes’ın cogito’da işaret ettiği ya da daha genel ifadeyle Kartezyen özne olarak adlandırılan yapı, bilincin koşuludur: deneyimin yalnızca yaşanmasını değil, “benim deneyimim” olarak temellük edilmesini sağlayan apriori form. Bu nedenle bilinç, zihinsel içeriklerin toplamı değil, içeriklerin kendisine atfedilebildiği öz-merkezli referans ilkesidir. Askerî yapay zekâ tartışmalarında “kararı kim aldı?” sorusunun çözümsüzleşmesi, tam da bu ayrımın gözden kaçırılmasının pratik sonucudur.

Bu ayrım kabul edildiğinde, “yapay zekâ bilinç kazanacak mı?” sorusu kategorik olarak hatalı hâle gelir. Yapay zekâ, zihinsel rejimlerin çeşitli biçimlerini—örüntü tanıma, sembolik manipülasyon, mantıksal çıkarım, hatta sınırlı ölçüde soyutlama—yüksek doğruluk ve hızla gerçekleştirebilir; ancak bunların hiçbiri, kendisini kendi deneyiminin öznesi olarak kuran refleksiyonel sıçramayı içermez. Bilinç, yalnızca temsil üretmek değil, temsil üretimini de temsil edebilmek, yani kendini nesneleştirebilme yetisidir. Bu öz-farkındalık, dizge-içi bir işlev değil, dizge-dışı bir konumlanmadır: sistemin işleyişini, sistemin dışından kavrama yetisi. Kod-temelli her mimari ise tanımı gereği kapalı bir nedensellik ağı içinde kalır; içsel durumlarını üst-düzey temsillere yansıtsa bile bu hâlâ dizge-içi bir işlemdir ve refleksiyonun ontolojik sıçramasına karşılık gelmez. Dolayısıyla bir otonom silah sistemi, hedef seçimi ve angajman sırasını hesaplayabilir; fakat “ben bu eylemin öznesiyim” diyebilecek refleksiyonel sahiplenmeye ontolojik olarak erişemez.

Burada ileri sürülebilecek itiraz açıktır: insan zihni de fiziksel olarak belirlenmiş süreçlere tabidir; o hâlde insanın öz-farkındalığı neden dizge-dışı sayılsın? Bu itiraz, bilincin referans yapısını gözden kaçırır. Bilinç kendisini referans gösterdiğinde, referansın nesnesi ile öznesi çakışır ve böylece her atıf fiilen bir meta-düzey açar. “Kendimin farkındayım” önermesi yalnızca bir durum bildirimi değil, bildirimin kendisini de kapsayan ikinci-düzey bir konum yaratır. Bu meta-bilinç katmanı indirgenemez bir öz-referans döngüsü üretir: referans, referanslayan tarafından yeniden sahiplenilir. Kod dünyasında ise öz-referans her zaman tanımlı bir işlev ya da veri yapısı olarak kalır; kendisini referanslayan referansın da ötesine geçen bir sahiplenme düzeyi doğmaz. Bu nedenle bilinç, zihinsel işlevlerin taklit edilebilirliğinden mantıksal olarak türetilemez; çünkü türetmeye çalışılan şey, türetim koşullarını aşan öz-konumdur. Askerî bağlamda bu, karar zincirinin herhangi bir noktasına algoritmik bir modül yerleştirmenin özneyi çoğaltmadığı, aksine özneyi dağıttığı anlamına gelir.

Bu noktada kritik bir ayrım daha belirir: yapay zekânın bilinç kazanamaması, insan ile yapay zekâ arasında işlevsel düzeyde ortaklık kurulamayacağı anlamına gelmez. Zihin, bilinç değildir; fakat zihinsel işleyişlerin belirli katmanları, insan zihni ile yapay zekâ arasında geniş ölçüde örtüşür. Matematiksel işlem, olasılıksal çıkarım, sembolik manipülasyon, dilsel kompozisyon ve belirli sınırlar içinde soyutlama, iki zihin rejimi arasında işlevsel izomorfizm alanı oluşturur. Bu izomorfizm, simbiyotik entegrasyonu mümkün kılar: insan bilinci ile yapay zekâ zihni arasında görev paylaşımına dayalı bilişsel genişleme. Askerî pratikte bu, istihbaratın makine tarafından ön-işlenmesi, hedef önerilerinin algoritmik olarak üretilmesi ve nihai angajman kararının insan komuta zinciri tarafından verilmesi biçiminde görünür. Böylece makine bilinç üretmez; fakat bilincin eylem alanını çoğaltan dış zihin olarak işlev görür.

Zihinlerin birleşimi düşüncesi, bilincin de birleşmesi anlamına gelmez; aksine birleşik sistemin bilinci insan bilinci olarak kalır. Çünkü bilinç refleksiyonel sahiplenme yetisidir ve bu yeti yapay zekâda bulunmaz. Ancak entegrasyon derinleştikçe insan bilinci iki zihin akışını—organik ve yapay—eşzamanlı olarak izleyip düzenleyebilecek üst-düzey koordinasyon konumuna yerleşir. Bu durumda yapay zekâ zihni, insan bilinci için dışsallaşmış işlem alanına dönüşür; tıpkı yazının, hesap makinesinin ya da dijital belleğin insan bilişine eklemlenmesi gibi fakat çok daha yüksek yoğunlukta. Ortaya çıkan yapı, tek bir bilincin yönettiği çoklu zihin rejimidir. Bu nedenle askerî yapay zekâ entegrasyonu, bilinç kazanmış makine değil, genişlemiş insan bilinci üretir.

Güncel askerî yapay zekâ tartışmalarında öne çıkan “sınır belirleme” meselesi, bu entegrasyonun bilinç boyutunun ön-koşulu olarak okunmalıdır. Sınırlar yalnızca teknik riskleri—hata, önyargı, otonom öldürme kararları—sınırlamak için değil, bilinç ile zihin arasındaki ayrımı korumak için gereklidir. Eğer yapay zekâ refleksiyonel sahiplenme olmadan karar alanına yerleştirilirse, eylemin öznesi belirsizleşir; sorumluluk dağılımı bulanıklaşır ve bilinçsiz zihin bilinçli öznenin yerine geçer. Bu entegrasyon değil, ikamedir. Askerî kurumlar ile yapay zekâ üreticileri arasındaki sınır müzakeresi, gerçekte bu ikamenin engellenmesidir. “İnsan-döngüde” ve “insan-denetimde” ilkeleri, öz-referansın insanda kalmasını kurumsallaştıran teknik formüllerdir: algoritma önerir, insan sahiplenir.

Sonuç olarak bilinç transandantal öz-referansın apriori formudur; zihin ise bu form üzerine kurulu işleyiş rejimlerinin toplamıdır. Yapay zekâ zihin rejimlerini olağanüstü ölçekte gerçekleştirebilir; fakat refleksiyonel öz-konum üretmez. Bu nedenle yapay zekânın bilinç kazanması beklentisi mantıksal olarak temelsizdir. Buna karşılık insan–yapay zekâ simbiyozu zihinsel kapasitenin genişletilmesi bakımından rasyonel ve verimli yoldur. Bu birleşimde bilincin tek taşıyıcısı insan olarak kalır; yapay zekâ zihni ise bilincin dışsallaşmış işlem alanına dönüşür. ABD Savunma Bakanlığı ile yapay zekâ üreticileri arasında yürütülen “sınır belirleme” müzakeresi, tam da bu düzenin korunmasıdır: zihinlerin entegrasyonu, bilincin ikamesine değil, bilincin genişlemesine hizmet etmelidir. Askerî yapay zekâ çağında özne devredilmez; genişler.                                                                                                              

Devletin Hareket İllüzyonu

Pakistan’ın kuzeybatısında polis araçlarına yönelik ardışık pusular düzenlendi; olay zincirinde 6 polis ve 1 sivil öldürüldü. Vaka, “bir güvenlik olayı” olarak okunup geçildiğinde, yalnızca can kaybı ve yerel güvenlik zafiyeti konuşulur. Oysa hedefin özellikle polis araçları olması ve saldırının zincirleme pusu biçimi alması, devletin ontolojik işleyişine dair daha keskin bir şeyi görünür kılar: Devlet, kendi başına hareket eden bir töz değil; hareketi, temsil araçları üzerinden üretilen soyut bir ideadır. Bu nedenle polis araçlarına saldırı, basitçe “polisi zayıflatma” değil; devletin hareket edebilme iddiasının temsil yüzeyini sabote etmeye dönük bir hamle olarak da okunabilir.

Devletin özünü somutlaştıran şey, binalar, bayraklar, resmî tabelalar gibi statik göstergeler değildir. Bunlar devletin “orada” oluşunu bildirir ama devletin asıl iddiası “orada olmak” değil, her an her yerde olabilmek, yani zaman ve mekân üzerinde dolaşım kurabilmek iddiasıdır. Devlet, ideadır; ideanın “etkin güç” gibi algılanabilmesi için ideanın hareket üretmesi gerekir. Bu hareket üretimi ise, soyut merkezin kendiliğinden devinmesiyle değil, devletin periferideki maddi uzuvlarının ritmik dolaşımıyla sağlanır: polis devriyeleri, askerî intikaller, kontrol noktaları, çağrıya hızlı intikal, müdahale kapasitesi, kısacası konvoy ve devriye rejimi. Burada polis aracı, yalnızca bir ulaşım nesnesi değil, devletin “mobil ontolojisinin” düğümüdür: soyut otorite, araç sayesinde mekânda gezinir; soyut düzen, araç sayesinde “olaylara varabilir.”

Bu çerçevede polis, devletin görünür yüzü olarak değil yalnızca; devletin hareket biçimi olarak belirir. Devriye ise devletin “süreklilik yanılsamasını” üretir: aynı üniforma, aynı araçlar, aynı rotalar, aynı ritim. Bu ritim sürdüğü müddetçe halk düzeyinde şu inanç sessizce pekişir: “Devlet burada, dolaşıyor, yetişebilir.” Bu, devletin aksiyomatik değeridir; yani “devlet vardır” önermesinin gündelik hayatta doğrulanma yolu. Devletin varlığı, metafizik bir töz gibi değil, lojistik bir süreklilik gibi tecrübe edilir.

Tam da bu yüzden, polis aracına yönelen saldırı, personeli hedef alan şiddetten daha geniş bir ontolojik kesit açar. Çünkü araç devre dışı bırakıldığında, yalnızca bir ekip eksilmez; devletin mekân içindeki dolaşımı sekteye uğrar, ritim kırılır, müdahale gecikir, görünürlük parçalanır. Bu kırılma, devletin soyut doğasını çıplaklaştırır: Devlet, kendi başına hareket etmez; hareket, temsil araçlarının taşıdığı bir efekt olarak üretilir. Araç vurulduğunda, devletin “hareket edebilme” iddiası değil sadece zayıflar; iddianın illüzyon olduğu daha görünür hâle gelir. Çünkü illüzyonun taşıyıcısı olan lojistik yüzey ortadan kalktığında, geriye hareket eden bir şey kalmaz; geriye, hareketsiz bir ideanın kurum tabelaları ve kâğıt üzerindeki yetkileri kalır.

Pakistan’ın kuzeybatısındaki olayın “pusu zinciri” niteliği burada kritik bir ayrıntıdır. Tekil bir saldırı, anlık bir şiddet patlaması olarak kalabilir. Zincirleme pusular ise hareketi, yani dolaşımı hedefleyen bir tasarım izlenimi verir: Devletin bir noktaya “gitmesini” pahalılaştırmak, devleti yola çıkmaktan caydırmak, devriyeyi ritim olmaktan çıkarmak, konvoyu istisnaya dönüştürmek. Pusu zinciri, devlete şu mesajı verir: “Hareket edersen vurulursun.” Böylece devletin görünür varlığı statik yapılara sıkıştırılır: karakolun içinde kalan polis, hareket edemeyen polis; güvenli fakat hareketsiz bir devlet imgesi. Bu, devletin ontolojik küçülmesidir: soyut ideanın etkisi, lojistik yüzeyler kısaltıldıkça daralır.

Bu noktada, “devletin sabit ve hareketsiz yüzünü göstermek” fikri yalnızca metafor değildir; çok teknik bir gerçekliğe yaslanır. Devlet, soyut olduğu için “her yerde” olduğunu iddia eder; fakat bu iddianın gerçek hayatta karşılığı, devriye ağının kapsaması ve intikal süresinin kısalığıdır. İntikal uzadığında, devlet “var” olmaktan “geç kalmış” olmaya kayar. Bu kayma, egemenliğin en kritik eşiğidir: egemenlik sadece şiddet tekeli değil, zaman tekeli üretmektir. “Olay gerçekleşmeden önce orada olabilmek” veya “olay olur olmaz orada olabilmek.” Polis aracına yönelik saldırı, egemenliğin zaman boyutunu hedef alır: devletin zaman üretimini taşıyan lojistiği vurur. Böylece devletin zaman kapasitesi daralır; geç kalma rutine dönüşür; rutine dönüşen geç kalma da devletin soyutluğunu ifşa eder.

Bu ifşanın bir ikinci katmanı, sorumluluk ve özne meselesidir. Devletin soyutluğu, sorumluluğu da soyutlaştırma eğilimindedir: suçun failleri, güvenlik açığının nedenleri, koordinasyon sorunları çoğu zaman zincirleme bürokratik açıklamalara dağılır. Oysa pusu, devletin soyut sorumluluk dağıtımına karşı somut bir kırılma üretir: “Devlet nerede?” sorusu doğar. Bu soru, teknik değil ontolojik bir sorudur; çünkü devletin varlığı, tam da “nerede olabildiği” ile ölçülür. Araçlar vuruldukça devletin “nerede” oluşu daralır; daraldıkça devletin varlığı gündelik bilinçte tartışmalı hâle gelir. Böylece pusu, yalnız güvenlik güçlerini değil, devlet fikrini aşındırır.

Buradan şu sonuç çıkar: Polis araçlarına saldırı, yalnızca bir çatışma tekniği değil; devletin hareket illüzyonuna karşı bir sabotaj tekniğidir. Devlet, sabit bir ideadır; hareketi temsil eder, hareketi dışsallaştırır, hareketi araçlar üzerinden simüle eder. Araçların hedeflenmesi, simülasyonun taşıyıcı yüzeyini hedeflemek demektir. Bu, son derece sofistike bir şiddet mantığı üretir: devleti “merkez” olarak vurmak yerine, merkezî ideanın periferdeki hareket üretim mekanizmasını kırmak. Böylece devlet “yıkılmadan” etkisizleşir; bina ve hukuk ayakta kalır, fakat hareket kapasitesi çözüldüğü için devletin fiilî varlığı büzüşür.

Bu okuma, vakayı romantize etmek ya da saldırıyı meşrulaştırmak değildir; tam tersine, saldırının hangi ontolojik noktaya bastığını teşhis etmektir. Teşhis şudur: Devletin stabilitesi, sanıldığı gibi yalnız normların gücünden değil, normların lojistik ritminden doğar. Ritim kırıldığında normlar soyut kalır; soyut kalan normlar da “hükmeden” değil “yazan” şeyler hâline gelir. Pusu zinciri, devleti yazan olmaya iter; hükmeden olmasını sağlayan hareket kapasitesini keser.

Sonuçta Pakistan’ın kuzeybatısındaki pusu zinciri, sayısal kayıpların ötesinde bir şey üretir: Devletin “hareket edebilme” görüntüsünün, bir ideanın lojistik uzuvlar üzerinden kurduğu bir etki olduğunu açığa çıkarır. Polis aracı bu etkiyi taşıyan en çıplak ve en görünür düğümdür. Düğüm koparıldığında, devletin soyut ve hareketsiz çekirdeği daha belirgin hâle gelir; devletin “orada olma” iddiası, “yetişememe” tecrübesine dönüşür. Bu dönüşüm, pusu stratejisinin asıl kazanımıdır: can kaybı kadar, hatta ondan daha fazla, devlet fikrinin dolaşım kapasitesine indirilen darbeyle ölçülen bir kazanım.             

Dikey Egemenliğin Kristalleşmesi

Kongo’nun doğusunda gerçekleştirilen bir insansız hava aracı saldırısında bir isyancı yapının üst düzey ismi öldürüldü; olayın ardından bölgede gerilim tırmandı. Bu vaka, modern çatışma teknikleri içinde giderek belirginleşen bir egemenlik biçimini görünür kılar: egemenliğin yatay alan kontrolüyle değil, yukarıdan erişim kapasitesiyle kurulması. Drone saldırısı yalnızca bir hedefli öldürme eylemi değildir; egemenliğin tarihsel olarak yukarıya yerleştirilen ontolojik konumunun somutlaşmış hâlidir. Egemenlik burada yerden değil, yukarıdan tecelli eder; güç, coğrafyada ilerleyerek değil, yükseklikten inerek etkisini kurar.

Egemenliğin yukarıda konumlanması, neredeyse tüm kültürlerde tekrar eden kökensel bir dikey değer şemasına dayanır. Gökyüzü–yer, tanrı–insan, dağ–ova, taç–ayak, tepe–dip gibi karşıtlıkların tümünde egemen olan yukarıda, tabi olan aşağıda yer alır. Hayat ağacı, eksen mundi, kutsal dağ ve gökten inen yasa motifleri, egemenliğin lokasyonunun yukarı olarak tahayyül edildiğini gösterir. Bu yönelim yalnızca dilsel metafor değildir; bilinçte egemenlik fikrinin zaten dikey bir topolojiyle temsil edildiğini gösterir. Yukarı, aşkınlık ve otoriteyle; aşağı ise içkinlik ve edilginlikle eşleşir. Bu nedenle egemenliğin “yukarıdan gelmesi” düşüncesi, tarihsel bilinçte doğal kabul edilen bir konumlanmadır.

Drone saldırısı, bu kökensel dikey egemenlik imgesini teknik gerçekliğe çevirir. Klasik devlet şiddeti çoğunlukla yatay hareketle icra edilir: asker yürür, araç ilerler, güç mekân içinde dolaşır. Bu yataylık, egemenliğin yukarıda tahayyül edilen ontolojik konumuyla tam örtüşmez; egemenlik yukarıda düşünülür, fakat yerde uygulanır. Drone ise bu uyumsuzluğu ortadan kaldırır. Egemenlik artık yalnızca yukarıda tasavvur edilen bir güç değil; fiilen yukarıdan gelen bir etkidir. Böylece egemenlik algısı ile egemenliğin maddi dışavurumu çakışır. Yukarı = egemenlik şeması, ilk kez bu denli saf biçimde gerçekleşir.

Kongo’daki saldırının bu açıdan anlamı, yalnızca bir liderin öldürülmesi değildir. Hedefli öldürme, örgütsel sürekliliği kırma amacı taşır; ancak drone aracılığıyla gerçekleştirildiğinde bu eylem, egemenliğin lokasyonunu da gösterir. Vuruşun yönü, kaynağı görünmez olsa bile bellidir: yukarıdan. Bu yönsellik, egemenliğin mekânsal üstünlüğünü doğrudan deneyimlenir kılar. Yerel aktör için saldırı, karşı cephedeki bir güçten değil, yukarıdan gelen aşkın bir etkiden kaynaklanmış gibi algılanır. Bu algı, egemenliği yalnızca askeri olarak değil, sembolik olarak da pekiştirir. Çünkü bilinçte zaten var olan dikey egemenlik şeması, teknolojik şiddet aracılığıyla doğrulanmış olur.

Bu durum, egemenliğin klasik yatay alan kontrolünden farklı bir mantığa kaydığını gösterir. Yatay egemenlik, toprağı tutmak, varlık göstermek ve dolaşım kurmakla ilgilidir. Dikey egemenlik ise toprağı tutmadan, yukarıdan erişim kurarak hükmetmektir. Drone, bu dikey erişim egemenliğinin teknik aracıdır. Egemenlik burada alanın içinde değil, alanın üstünde konumlanır. Bu nedenle yukarıdan gelen saldırı, yalnızca fiziksel bir ölüm üretmez; aynı zamanda mekânsal hiyerarşiyi yeniden kurar: vuran yukarıdadır, vurulan aşağıda. Bu hiyerarşi, egemenliğin tarihsel–antropolojik topolojisiyle birebir örtüşür.

Drone şiddetinin etkisi bu yüzden yalnızca hedef üzerindeki yıkımda değil, yönünde yatar. Yukarıdan gelen güç, bilinçte aşkınlıkla özdeşleşir. Yerel çatışmada taraflar genellikle aynı yatay düzlemde karşılaşır; fakat drone müdahalesi, taraflardan birini dikey olarak üstün konuma yerleştirir. Bu üstünlük yalnızca menzil veya teknoloji farkı değildir; egemenliğin sembolik yerini maddi dünyada doğrulayan bir konumdur. Bu nedenle drone saldırıları çoğu zaman “üstten gelen kader” hissi üretir. Ölüm, yerel karşılaşmanın sonucu değil, yukarıdan inen bir karar gibi tecrübe edilir.

Kongo’daki drone saldırısı, egemenliğin tarihsel olarak yukarıya yerleştirilen ontolojik lokasyonunun teknolojik çağda kristalleşmiş biçimini gösterir. Egemenlik burada yatay hareketten değil, dikey erişimden doğar. Yukarıdan vurabilen güç, yalnızca askeri değil, ontolojik üstünlük kurar. Böylece egemenlik algısı ile egemenliğin somut dışavurumu neredeyse tam çakışma noktasına ulaşır: egemenlik yukarıdadır ve artık gerçekten yukarıdan gelmektedir. Bu çakışma, modern çatışma teknolojilerinin ürettiği en saf egemenlik biçimlerinden birini temsil eder.                                                                            

Sporun Simülasyonu ve Şiddetin İadesi

Meksika’da kartel çatışmalarının 2026 FIFA Dünya Kupası öncesinde görünürleşmesi, yalnızca güvenlik riski değildir; sporun toplumsal ontolojisine dair daha derin bir gerilimi açığa çıkarır. Spor, modern toplumlarda şiddet eğiliminin yıkım üretmeden konsolide edilip denetim altına alındığı kurumsal bir simülasyon alanıdır. Buradaki şiddet, salt fiziksel kırma ve öldürme değildir; üstün gelme, bastırma, egemen olma, rakibi alt etme, alan kazanma, hakimiyet kurma gibi tüm itici dürtüleri kapsayan geniş bir şiddet arzusudur. İnsan davranışının rekabetçi ve tahakküm yönelimi, spor aracılığıyla kurallar, sınırlar ve sembolik karşılaşmalar içine çekilerek toplumsal yıkımdan arındırılır. Bu nedenle spor, şiddetin yokluğu değil; şiddetin yıkıcılıktan arındırılmış, seyreltici biçimde dolaşıma sokulduğu kontrollü bir yoğunluk rejimidir.

Toplumsal düzlemde sporun işlevi, gerçek şiddetin yerine geçebilecek simülatif bir alan kurabilmesine bağlıdır. Rekabet, mücadele ve üstünlük arzusunun gerçek dünyada yıkıcı sonuçlar üretmemesi için, bu dürtülerin sembolik karşılaşmalar içinde tüketilebildiği kabul edilir. Sporun ciddiyeti ve kültürel meşruiyeti bu ikameye dayanır: insanlar sahadaki mücadeleyi gerçek mücadele yerine geçebilen bir temsil olarak deneyimler. Böylece şiddet enerjisi, toplumsal dokuyu parçalamadan boşaltılabilir. Sporun ontolojik statüsü burada yatar: gerçek yıkım üretmeyen ama yıkım dürtüsünü taşıyan bir simülasyon.

Kartel şiddetinin küresel bir spor organizasyonu eşiğinde görünürleşmesi, bu simülasyonun koşulunu bozan bir durum yaratır. Burada mesele şiddetin sayıca artması değildir; mesele şiddetin gerçek yüzünün, yani yıkıcı, kontrolsüz ve ölümcül biçiminin sporun simülatif alanının hemen yanında belirginleşmesidir. Sporun şiddeti seyreltici etkisi, gerçek şiddetin çıplaklığıyla yan yana geldiğinde silikleşir. Çünkü sporun rekabeti, gerçek ölümle kıyaslandığında temsilî bir mücadele olarak görünür. Bu durumda spor, şiddetin ikamesi olmaktan çıkar; şiddetin yokluğunu temsil eden bir sahneye dönüşür. Simülasyon ile gerçeklik arasındaki mesafe daraldığında simülasyonun otoritesi çöker.

Bu kırılma, sporun simülatif paradigmasının ontolojik temelini zayıflatır. Sporun şiddeti dönüştürebilmesi için, gerçek şiddetin arka planda kalması gerekir. Simülasyon ancak yerine geçtiği gerçeklik geri çekildiğinde işlev görür. Kartel şiddeti ise bu geri çekilmeyi iptal eder; gerçek şiddet simülasyonun yanında, aynı mekânsal ve zamansal çerçevede görünür hâle gelir. Böylece sporun temsil ettiği şiddet biçimi, gerçek şiddetin karşısında zararsız bir oyun gibi algılanma riski taşır. Bu, sporun ciddiyetini aşındıran ontolojik bir kaymadır.

Sporun toplumsal gücü, şiddetin dönüştürülmüş hâli olabilmesinde yatar. Spor sahası, yıkım dürtüsünün kurallarla çevrildiği ve sembolik sonuçlara bağlandığı bir alandır. Kartel şiddeti ise aynı dürtünün kontrolsüz ve ölümcül yüzünü temsil eder. Bu iki biçim yan yana geldiğinde, sporun dönüştürücü gücü tartışmalı hâle gelir. Çünkü simülasyonun başarısı, temsil ettiği gerçekliğin görünmezliğine bağlıdır. Gerçek şiddet görünür kaldıkça, sporun temsil gücü aşınır.

Bu durum sporun ontolojik statüsünü tersine çevirme riski taşır. Normal koşullarda spor, şiddetin simülatif düzenlenmesi olarak gerçek şiddetin yerine geçer. Ancak gerçek şiddet aynı toplumsal bağlamda yoğunlaştığında, sporun kendisi simülasyon olarak açığa çıkar. Böylece spor, şiddeti absorbe eden mekanizma olmaktan çıkar; şiddetin yokluğunu temsil eden bir illüzyon gibi görünmeye başlar. Bu algı kayması, sporun kültürel ciddiyetini zayıflatır. Çünkü sporun ciddiyeti, onun gerçek şiddetin yerine geçebileceği inancına dayanır.

Meksika’daki kartel çatışmalarının Dünya Kupası bağlamında görünürleşmesi, bu nedenle sporun ontolojik sınırını gösterir. Spor, şiddet eğilimini yıkımsız biçimde konsolide edebilir; fakat gerçek yıkım aynı bağlamda belirginleştiğinde bu konsolidasyon görünmez hâle gelir. Bu görünmezleşme, sporun simülatif doğasını açığa çıkarır. Spor artık şiddetin dönüştürülmüş biçimi değil, şiddetin yokluğunu temsil eden bir sahne gibi algılanma riski taşır.

Sonuçta kartel şiddetinin küresel spor organizasyonu eşiğinde görünürleşmesi, sporun şiddeti yıkımsız biçimde taşıma iddiasının ontolojik sınırını gösterir. Spor, şiddetin kontrollü simülasyonu olarak işlev görür; fakat gerçek şiddetin çıplaklığı ortaya çıktığında bu simülasyonun ciddiyeti aşınır. Bu aşınma, sporun toplumsal meşruiyetini tehdit eden bir kırılmadır: şiddeti dönüştürme iddiası, şiddetin gerçek yüzü karşısında bir illüzyon olarak görünmeye başlar. Böylece spor, şiddetin simülasyonu olmaktan çıkıp, simülasyon olduğu görülen bir kurguya dönüşme eşiğine gelir.                                                          

Yeni Dünya Düzeni Kör Noktası

Küreselleşmenin olgun aşamasında dil ile pratik arasındaki sınır erimiştir. Artık yalnızca fiilî kararlar, uygulanmış düzenlemeler veya sahadaki somut hamleler değil; söylemler, imalar, beklentiler ve kavramsallaştırmalar da doğrudan sistem davranışını değiştirebilen kuvvetlerdir. Bunun nedeni küresel yapının ulaştığı homojenlik ve giriftlik düzeyidir. Homojenlik, sistemin tüm parçalarının aynı finansal, lojistik ve bilişsel bağlam içinde çalışmasıdır. Giriftlik ise bu parçalar arasındaki bağlantı yoğunluğudur; bir düğümdeki küçük değişimin diğer düğümlerde geniş etkiler üretmesine izin veren ağ geometrisidir. Bu iki özellik birleştiğinde dilsel bir işaret, maddi bir şok kadar gerçek sonuçlar üretebilir; çünkü küresel sistem yalnızca gerçekleşmiş olayları değil, gerçekleşmesi beklenen olayları da içselleştirir.

Bu yapı içinde söylem, pratikten ayrı bir temsil alanı değildir; sistemin işleyişine dâhil bir değişken hâline gelmiştir. Beklentiler, risk primleri ve fiyatlamalar çoğu zaman fiilî kararlar alınmadan önce değişir. Tehditlerin, yaptırım ihtimallerinin veya politika sinyallerinin piyasaları ve tedarik zincirlerini uygulama öncesinde dönüştürmesi bu mekanizmanın sonucudur. Küresel ağ, söylemi eylem gibi işleyebilen ara yüzlere sahiptir. Belirsizlik üretimi, risk dağılımını yeniden konumlandırır; risk dağılımı sermaye akışlarını değiştirir; sermaye akışları reel üretim ve jeopolitik davranışları etkiler. Böylece dilsel işaretler, zincirleme etkilerin ilk halkası hâline gelir.

Bu nedenle küresel yapıda tehdit, ima veya yönlendirme çoğu zaman fiilî uygulama kadar etkilidir. Açık kararlar belirli sonuçlara kilitlenirken, belirsiz sinyaller çoklu olasılıkları açık tuttuğu için sistemin daha geniş kesimini harekete geçirir. İmalar, tehditlerden daha geniş bir yorum alanı bırakır; farklı aktörler bu belirsizliği kendi risk eşiklerine göre fiyatlar ve ağ içinde yeni dengesizlikler oluşur. Böylece dil, ölçülebilir pratik etkilere dönüşür: fiyat, kredi maliyeti, sigorta primi, yatırım yönelimi ve lojistik kararlar söylem üzerinden değişir. Küreselleşmiş sistemde dil, gerçekliğin dışında değil, gerçekliğin üretim sürecinin içindedir.

Bu etki rejimi içinde “yeni dünya düzeni” ifadesi özgün bir sınır durumunu temsil eder. Küresel ağda etkili olan söylemler, sistemin belirli düğümlerini seçici biçimde etkileyen yönlü işaretlerdir. Yaptırım, tarife, güvenlik tehdidi, tedarik kırılması veya ittifak değişimi gibi kavramlar belirli akışları daraltır ya da genişletir. Etki, yönlülükten doğar; çünkü yön, ağ içindeki bazı düğümlerin diğerlerine göre farklı konumlanmasına yol açar. “Yeni dünya düzeni” ise yön belirtmez; yönlerin toplamını adlandırır. Bu ifade, küresel yapının belirli bir unsurunu değil, yapının tamamını kapsayan bir süper-küme kavramıdır.

Bir kümenin tamamını kapsayan kavram, küme içindeki hiçbir unsuru dışarıdan konumlandıramaz. Bu nedenle özgül bir fark üretmez. Etki ise farklılaşma üretme kapasitesine bağlıdır. Fark üretmeyen işaret, ağın seçici reflekslerini tetiklemez. “Yeni dünya düzeni” ifadesi, küresel sistemin tamamına denk düştüğü için hiçbir özgül düğümü yeniden konumlandırmaz. Böylece küresel dil rejiminde paradoksal bir durum oluşur: neredeyse her kavram pratik sonuç doğurabilirken, sistemi bütünüyle kapsayan kavram etkisiz kalır.

Bu durum, dilsel-ontolojik bir kör noktayı ifade eder. Küresel sistemde etkili söylemler üç işlevden en az birini yerine getirir: beklentiyi belirli bir patikaya kilitlemek, risk dağılımını yeniden ağırlıklandırmak veya koordinasyon üretmek. “Yaptırım” riski yeniden dağıtır; “faizler yüksek kalabilir” beklentiyi kilitler; “ittifak genişliyor” koordinasyon üretir. “Yeni dünya düzeni” bu işlevlerin hiçbirini özgül biçimde yerine getirmez; çünkü hangi patikanın, hangi risk yönünün veya hangi koordinasyon ekseninin değişeceğini belirtmez. Böylece yönlü etki üretme kapasitesini kaybeder.

Bu ifade çoğu zaman eylemi önceleyen sinyal değil, eylemlerden sonra gelen adlandırma olarak işler. Küresel süreçlerin toplamına verilen bir isimdir. Etiketlenen süreçler etki üretir; etiket ise yön değiştirmez. Bu nedenle “yeni dünya düzeni” söylemi küresel dönüşümü tanımlar fakat dönüştürmez. Küresel ağın her unsuru zaten bu dönüşümün içindedir; kavram yalnızca bu bütünlüğü adlandırır. Böylece kapsayıcılık ile müdahale gücü ters orantılı hâle gelir: kapsama arttıkça yönlülük azalır.

Almanya ile Çin arasındaki görüşmelerde bu ifadenin kullanılması, küresel yapının homojenleşmiş niteliğini gösterir. Ticaret, güvenlik ve jeopolitik aynı ağ içinde çözülür hâle gelmiştir. “Yeni dünya düzeni” söylemi, bu bütünsel dönüşümü işaret eder; ancak özgül bir akışı yeniden konumlandırmaz. Bu nedenle ifade, küresel sistemdeki dönüşümü adlandıran fakat özgül bir dalga üretmeyen meta-kavram olarak kalır.

Bununla birlikte bu etkisizlik mutlak değildir; kısa vadeli yön değişimi üretmezken uzun vadeli meşruiyet zemini oluşturur. Meta-kavramlar doğrudan dalga yaratmaz; dalgaların yorum rejimini belirler. “Yeni dünya düzeni” ifadesi, aktörlerin hamlelerini gerekçelendirebileceği üst anlatı çerçevesi sağlar. Böylece anlık pratik etki üretmeyen kavram, dolaylı ve gecikmeli biçimde meşruiyet üretir. Bu meşruiyet, politik-ekonomik davranışların kabul edilebilirlik sınırlarını yeniden çizer.

Küreselleşmiş homojen ağ içinde dil çoğu durumda pratik kuvvet üretir; ancak sistemi bütünüyle kapsayan süper-küme ifadeler bu etki rejiminin kör noktasını oluşturur. “Yeni dünya düzeni” kavramı küresel düzeni çepeçevre kapsadığı için hiçbir özgül farklılık üretmez; farklılık üretmeyen işaret ise yönlü müdahale yaratamaz. Böylece küresel dil alanında paradoksal bir durum ortaya çıkar: en kapsayıcı kavram, en az dalga üreten kavramdır. “Yeni dünya düzeni” söylemi küresel yapıyı tanımlar; fakat tam da bu nedenle küresel yapıda hiçbir özgül düğümü doğrudan yerinden oynatmaz.                      

Akış Düğümlerinin Siyaseti: Panama–Hong Kong Gerilimi

Hong Kong’da Panama’nın kanal çevresi liman politikalarına yönelik tepki ve protestoların gündeme gelmesi, coğrafi olarak uzak iki nokta arasındaki sıradan bir diplomatik yansıma değildir; küresel ticaret ağının düğüm mantığıyla işleyen yeni jeopolitik yapısını görünür kılan bir olaydır. Panama Kanalı ve ona bağlı liman altyapısı, dünya deniz ticaretinin en kritik dar geçitlerinden biridir. Bu geçitteki her kontrol değişimi veya stratejik yönelim, yalnızca yerel ekonomik düzenlemeleri değil, küresel dolaşımın sürekliliğini etkileyebilecek potansiyele sahiptir. Hong Kong gibi küresel deniz ticareti merkezlerinde bu tür hamlelere verilen tepki, küresel akış sisteminin ulaştığı bütünleşme düzeyini gösterir.

Modern dünya ekonomisinde limanlar yalnızca yükleme–boşaltma alanları değil, dolaşımın valf noktalarıdır. Küresel ticaret akışları, birkaç dar boğaz ve kanal üzerinden yoğunlaşarak ilerler. Bu dar geçitler, akışın sürekliliği için vazgeçilmezdir; dolayısıyla burada oluşabilecek en küçük kontrol veya yönelim değişimi, küresel zincirin tamamında hissedilir. Panama Kanalı bu düğümlerin en önemlilerinden biridir. Atlantik ile Pasifik arasındaki geçişi sağlayan bu hat, dünya konteyner taşımacılığının büyük bölümünü yönlendirir. Kanal çevresindeki limanların kimin kontrolünde olduğu, hangi ticaret bloklarının öncelik kazanacağı ve hangi akışların kolaylaşacağı konusunda belirleyici olabilir. Bu nedenle Panama’daki liman hamlesi, yalnızca ulusal bir altyapı politikası olarak değil, küresel ticaret dengesi açısından stratejik bir gelişme olarak algılanır.

Hong Kong’daki tepkinin mantığı bu noktada ortaya çıkar. Hong Kong, Asya–Pasifik ticaret ağının en yoğun düğümlerinden biridir. Çin’in dış ticaretinin önemli bölümü tarihsel olarak bu liman üzerinden akmıştır; ayrıca Hong Kong küresel deniz taşımacılığı şirketlerinin finans ve koordinasyon merkezlerinden biridir. Dolayısıyla Panama Kanalı çevresindeki liman kontrolüne dair herhangi bir değişim, Hong Kong’daki ticaret aktörleri için doğrudan risk anlamına gelebilir. Panama’daki bir düzenleme, Çin bağlantılı ticaret hatlarının erişimini zorlaştırabilir veya maliyetini artırabilir algısı doğurur. Bu algı, Hong Kong’da siyasi ve ekonomik tepki üretir. Coğrafi mesafe burada belirleyici değildir; çünkü küresel ticaret ağı, düğümler arası doğrudan bağımlılık yaratır.

Bu olay, modern egemenlik anlayışının mekânsal doğasının değiştiğini de gösterir. Klasik jeopolitikte egemenlik, toprağın kontrolüyle ölçülürdü. Günümüzde ise akış düğümlerinin kontrolü belirleyicidir. Kanal, liman, boğaz ve lojistik merkezler, küresel dolaşımın anahtar noktalarıdır. Bu noktaların kontrolü, ticaret akışlarını yönlendirme kapasitesi sağlar. Panama Kanalı gibi bir düğümdeki değişim, küresel ticaretin yönünü dolaylı biçimde etkileyebilir. Hong Kong’daki tepki, bu düğüm egemenliğinin farkındalığını yansıtır: uzak bir düğümdeki değişim, yerel ekonomik güvenlik algısını etkiler.

Panama–Hong Kong gerilimi aynı zamanda küresel ağın homojenleşmiş yapısını ortaya koyar. Küreselleşmiş ticaret sistemi, çok sayıda düğümün birbirine bağlandığı tek bir dolaşım alanı oluşturur. Bu alan içinde herhangi bir düğümdeki değişim, ağın tamamında dalga üretir. Panama’daki liman hamlesi Latin Amerika’da gerçekleşmiş olsa da, Hong Kong’daki aktörler bunu kendi ticaret güvenliğiyle ilişkili görür. Çünkü küresel tedarik zinciri, parçalı değil bütünleşik bir sistemdir. Bu sistemde mesafe kavramı zayıflar; düğümler arasındaki bağımlılık, coğrafi uzaklıktan daha belirleyici hâle gelir.

Bu bağlamda protestoların kendisi, küresel lojistik bilincin toplumsallaştığını gösterir. Liman ve kanal politikaları geçmişte teknik veya devletler arası meseleler olarak görülürdü. Günümüzde ise bu tür düğüm değişimleri, ticaret güvenliği ve ekonomik egemenlik meselesi olarak algılanır. Hong Kong’daki tepki, Panama’daki bir hamlenin küresel akış dengesi üzerindeki potansiyel etkisinin fark edildiğini gösterir. Küresel ağın kritik noktaları artık yalnızca devletlerin değil, ticaret toplumlarının da dikkat alanına girmiştir.

Sonuç olarak Panama’nın kanal çevresi liman politikalarına yönelik Hong Kong tepkisi, küresel ticaret ağının düğüm mantığıyla işleyen yapısını ortaya koyar. Modern güç, yalnızca toprak değil, akış kapılarının kontrolüdür. Panama Kanalı bu kapıların en kritiklerinden biridir; bu nedenle burada gerçekleşen her hamle, küresel ticaret merkezlerinde yankı bulur. Hong Kong’daki protestolar, küresel egemenliğin artık düğüm kontrolü üzerinden algılandığını gösterir: uzak bir geçitteki değişim, ağın başka bir ucunda doğrudan tehdit olarak hissedilir. Böylece Panama–Hong Kong hattı, coğrafi mesafeye rağmen tek bir akış sisteminin iç gerilimini yansıtan bir olay hâline gelir.                                                   

İşletme Egemenliği ve Akış Kapısının Millîleştirilmesi

Panama’nın, Panama Kanalı üzerindeki iki kritik limanın işletmesini Hong Kong bağlantılı bir şirketten geri alması, yüzeyde klasik bir “liman devralma” olayı gibi görünse de, aslında modern egemenliğin en görünmez katmanlarından birine — işletme egemenliğine — doğrudan müdahale niteliği taşır. Limanların mülkiyeti zaten Panama devletine aitti; dolayısıyla gerçekleşen şey mülkiyet devri değil, işletme kontrolünün geri alınmasıdır. Bu ayrım ontolojik açıdan belirleyicidir: çağdaş küresel sistemde egemenlik çoğu zaman mülkiyet üzerinden değil, işletme üzerinden aşınır. Bir altyapı fiziksel olarak bir devlete ait kalabilir; fakat işletme, yönetim, operasyon ve akış kontrolü küresel bir şirketin eline geçtiğinde, egemenlik fiilen o şirketin karar mimarisine bağlanır. Bu nedenle işletme kontrolü, modern egemenliğin görünmez fakat en etkili katmanıdır. Panama’nın hamlesi tam da bu katmana yönelmiştir: devlet, zaten kendisine ait olan bir nesnenin yalnızca kullanımını değil, akış üzerindeki fiilî tasarruf yetkisini geri çekmiştir. Bu durum, egemenliğin mülkiyette değil, işletmede kaybedildiğini; dolayısıyla egemenliğin geri alınmasının da mülkiyet devriyle değil, işletme geri çekimiyle gerçekleştiğini gösterir.

Bu bağlamda Panama Kanalı limanları yalnızca liman değildir; küresel ticaret akışının dar geçit kapılarıdır. Kanal, okyanuslar arası dolaşımın arteridir; limanlar ise bu arterin valfleridir. Bir limanın işletmesini kontrol eden aktör, yalnızca bir tesis yönetmez; küresel mal dolaşımının ritmini, hızını ve öncelik sırasını etkileyebilecek bir akış düğümünü yönetir. Dolayısıyla Panama’nın yaptığı şey bir limanı devralmak değil, küresel akış valfini yeniden ulusal egemenlik alanına çekmektir. Küreselleşme döneminde bu tür düğümler sıklıkla “küresel işletme egemenliği” altında çalıştı: mülk devletlerde kaldı, fakat akış yönetimi çok uluslu şirketlere devredildi. Bu model, egemenliğin parçalanmasının tipik formudur. Panama’nın müdahalesi ise bu eğilimin tersine döndüğünü gösterir: akış düğümleri yeniden millîleştirilmektedir. Bu, küresel sistemdeki daha geniş bir dönüşümün yerel bir tezahürüdür — enerji terminalleri, veri merkezleri, limanlar ve lojistik ağlar giderek daha fazla ulusal kontrol altına çekilmektedir. Çünkü modern güç artık toprak genişliğiyle değil, akış kapıları üzerindeki tasarrufla belirlenir.

Bu olay, egemenliğin ontolojik doğasına dair daha derin bir ayrımı da açığa çıkarır. Klasik egemenlik anlayışı mülkiyet, sınır ve bayrak üzerinden düşünülür; oysa geç modern dönemde egemenlik, altyapının işletme rejimi içinde dağılır. Bir devletin toprağı üzerinde bulunan bir tesis, küresel bir işletme tarafından yönetildiğinde, egemenlik biçimsel olarak devlette kalır fakat işlevsel olarak dışsallaşır. Panama örneğinde görülen şey, bu işlevsel egemenliğin geri yoğunlaşmasıdır. Limanların işletmesini geri almak, devletin yalnızca fiziksel mekânı değil, o mekândan geçen akışın zamanlamasını ve yönünü de yeniden belirleme yetkisini kazanması anlamına gelir. Bu nedenle hamle yalnızca ekonomik veya idari değil, ontolojik bir egemenlik restorasyonudur: devlet, soyut bir mülkiyet sahibi olmaktan çıkıp yeniden akış düzenleyici özneye dönüşür.

Panama Kanalı liman devralması, çağdaş egemenliğin en kritik kırılma noktasını görünür kılar: egemenlik artık mülkiyette değil, işletmede kaybedilir ve akış düğümlerinin kontrolü geri alındığında yeniden yoğunlaşır. Panama’nın yaptığı, küreselleşmenin dağınık işletme egemenliğine karşı ulusal akış egemenliğini yeniden kurmaktır. Bu nedenle olay, bir liman yönetimi değişikliği değil; küresel akış mimarisinin bir parçasının yeniden devlet merkezine çekilmesidir. Modern güç jeopolitiğinde limanlar, kanallar ve dar geçitler yalnızca coğrafi noktalar değil, akış kapılarıdır — ve bu kapıların işletmesini kim kontrol ediyorsa, egemenliğin fiilî sahibi de odur.                                                                                

Diplomatik Tecrit Ritüeli ve Gücün Sakinliği

Birleşmiş Milletler’in Cenevre’de düzenlenen Ukrayna oturumlarında çok sayıda Batılı ülke Rusya’yı kınamış, Rus temsilci konuşurken bazı delegasyonlar protesto amacıyla salonu terk etmiştir. Bu sahne ilk bakışta diplomatik normların sertleşmesi veya uluslararası tepkinin görünürleşmesi olarak okunabilir. Oysa burada ortaya çıkan durum, diplomasinin doğasına ilişkin daha derin bir yapısal asimetriyi açığa çıkarır: diplomasi, teoride rasyonel aklın alanı olarak tasavvur edilse de, savaş bağlamında tarafların şiddet enerjisini nerede boşalttığına bağlı olarak fiilen güçlüden yana işleyen bir psikopolitik mekanizmaya dönüşür.

Diplomasi, adının işaret ettiği üzere, duyguların değil aklın alanı olarak kabul edilir; devletlerin içgüdüsel tepkilerini askıya alıp rasyonel hesapla konuştuğu bir zemin olduğu varsayılır. Ancak savaş bağlamında bu varsayım tersine döner. Şiddeti fiilen uygulayan ve sahada eyleyen güç, içgüdüsel enerjisini ve öfkesini zaten savaş alanında boşaltmıştır; bu nedenle diplomatik arenaya geçtiğinde dilini kolaylıkla rasyonelleştirebilir. Savaş başlatan ve sürdüren aktör için diplomasi, duyguların değil stratejik aklın devamıdır; çünkü içgüdüsel yük sahada taşınmış ve boşaltılmıştır. Buna karşılık savaşı başlatmayan, fakat ona maruz kalan taraflar —Ukrayna ve onu destekleyen Avrupa ülkeleri örneğinde olduğu gibi— şiddet enerjisini sahada doğrudan boşaltamadıkları ölçüde bu enerjiyi bastırılmış hâlde taşır; bastırılan içgüdüsel yoğunluk ise diplomatik alana sızıntılar hâlinde geri döner. Cenevre oturumunda Rus konuşması sırasında gerçekleşen diplomatik protesto ve salon terkleri, bu sızıntının kurumsal biçimidir.

Bu noktada diplomatik davranışın iki farklı formu belirir. Birincisi kınama egemenliğidir: fiilî yaptırım uygulayamayan veya doğrudan karşılık veremeyen aktörler, normatif yoğunluk üretimi yoluyla tepki verir; kınama, askeri eylemin yerine geçen sembolik yaptırım biçimine dönüşür. İkincisi diplomatik tecrit ritüelidir: konuşma sırasında salon terk etmek veya görünür protesto sergilemek, muhatabın meşruiyet alanını sembolik olarak daraltma performansıdır. Bu ritüel, aslında rasyonel tartışmanın değil bastırılmış şiddetin kontrollü dışavurumudur. Dolayısıyla diplomasi burada duygudan arınmış bir alan olmaktan çıkar; sahada boşaltılamayan öfkenin rasyonelleştirilmiş gösterisine dönüşür.

Ortaya çıkan hazin sonuç şudur: diplomasi, güçlü olanın sakinliğini koruyabildiği ölçüde güçlü göründüğü bir zemin üretir. Sahada egemen olan ve savaş başlatan güç, içgüdülerini eylemde tükettiği için diplomatik dilde soğukkanlı ve rasyonel kalabilir; buna karşılık maruz kalan taraflar, bastırılmış şiddet enerjisini diplomatik alanda sızdırdığı ölçüde duygusal veya tepkisel görünür. Böylece diplomasi, görünüşte tarafsız bir akıl alanı olsa da fiilen güçlüden yana çalışan bir algı düzeni üretir: sakin olan rasyonel, rasyonel olan meşru, meşru olan güçlü kabul edilir. Güç zaten sahada kurulmuşken, diplomasi bu gücü sakinlik üzerinden yeniden meşrulaştırır.

Bu mekanizma bir kısır döngü yaratır. Savaş başlatan ve sürdüren aktör, sahadaki eylem üstünlüğü sayesinde diplomatikte rasyonel görünür; maruz kalan aktör ise eylem alanındaki sınırlılığı nedeniyle diplomatikte duygusal sızıntı üretir. Bu sızıntı, kınama ve tecrit ritüelleriyle ifade edilir; fakat bu ifade biçimi, güç asimetrisini tersine çevirmek yerine pekiştirir. Diplomasi böylece yalnızca müzakere alanı değil, şiddetin farklı düzlemlerde dağıtıldığı bir psikopolitik sistem hâline gelir: şiddet sahada boşaltıldıkça diplomasi rasyonelleşir; sahada boşaltılamadıkça diplomasi duygusallaşır. Cenevre’deki sahne, bu dağılımın kurumsal bir fotoğrafıdır.                                                                                              

Absürt Etiketi ve Normatif Alanın Yeniden Açılması

Rusya’nın Ukrayna’nın nükleer silah peşinde olduğu yönündeki iddiası, Ukrayna ve Avrupa tarafından “absürt” olarak nitelendirilerek reddedilmiştir. İlk bakışta bu sahne, Rus söyleminin ciddiyetsizleştirilmesi veya norm dışına itilmesi gibi görünür. Ancak burada işleyen semantik mekanizma bunun tersidir: “absürt” etiketi, sıradışıyı dışlamak için değil, normatif alan içinde tutulabilir hâle getirmek için kullanılan bir entegrasyon aracıdır. Rusya’nın iddiası, absürt olarak tanımlandığı ölçüde, normatif diplomatik söylem alanının dışında bırakılmaz; tersine, bu alan içinde işlenebilir, tartışılabilir ve dolaşıma sokulabilir bir statü kazanır.

“Absürt” kavramı, gündelik ve konvansiyonel kullanımda normal kategorilere uymayanı dışlamak için kullanılan bir terim gibi görünür. Oysa normatif söylem düzenlerinde absürt, dışlama kategorisi değil, norm-ötesinin norm içinde tutulabilmesi için geliştirilmiş bir ara etikettir. Çünkü sıradışı olan, olduğu gibi norm içine alınırsa normun kategorik bütünlüğünü bozar; fakat tamamen dışlanırsa söylem alanı dışında kalır ve işlenemez hâle gelir. Bu gerilimi çözmenin yolu, sıradışıyı “absürt” olarak adlandırarak hem farklılığını korumak hem de normatif alan içinde tutmaktır. Absürt, bu anlamda dışlama değil, kontrollü içermedir: normun kendisini bozmadan norm-ötesini işleyebilme tekniği.

Rusya’nın Ukrayna’ya nükleer silah atfetmesi, bu bağlamda tipik bir norm-ötesi iddiadır. Ukrayna’nın nükleer silah geliştirdiği yönünde bir gerçeklik bulunmadığı bilinir; bu nedenle iddia sıradışı, hatta gerçeklik-dışı kategorisine yerleşir. Ancak Avrupa’nın bu iddiayı tamamen yok sayması, onu söylem alanı dışına itmesi anlamına gelirdi; bu durumda Rusya’nın söylemi diplomatik alanın dışına düşer ve Rusya daha da norm-dışı bir konuma kayardı. Bunun yerine iddianın “absürt” olarak etiketlenmesi, iddianın reddedilmesini sağlarken aynı anda onun diplomatik söylem alanı içinde tutulmasını mümkün kılar. Böylece Rusya, tecrit edilmiş ve dışlanmış bir aktör olmasına rağmen, söylem üretme kapasitesi olan bir diplomatik özne olarak kalır.

Burada işleyen sofistike strateji, Rusya’nın normatif alan dışında kalma riskini, bilinçli olarak norm-ötesi bir iddia üretip bunun absürt etiketiyle norm içinde tutulmasını sağlama hamlesidir. Rusya, Ukrayna’nın nükleer güce yöneldiğini iddia ederek açıkça gerçeklik-dışı bir önerme ortaya atar; fakat bu önerme tam da gerçeklik-dışılığı nedeniyle “absürt” etiketi alır. Bu etiket, iddiayı yok etmez; tersine onu diplomatik söylem içinde sabitler. Böylece Rusya, tecrit edilmiş olmasına rağmen konuşma alanında kalmayı sürdürür. Absürt olarak adlandırılan söylem, normatif alanın dışına atılmaz; yalnızca normatif alanın alt-kategorisine yerleştirilir.

Bu mekanizma, diplomatik tecrit koşullarında normatif varoluşun korunma biçimi olarak okunabilir. Bir aktör tamamen dışlandığında söylem alanından düşer; söyledikleri işlenmez, cevaplanmaz ve dolaşıma girmez. Ancak absürt olarak tanımlanan söylem, reddedilse bile cevaplanır, dolaşıma girer ve normatif alanın bir parçası olarak kalır. Rusya’nın nükleer iddiası, bu nedenle yalnızca suçlama değil, normatif alanı yeniden açma girişimidir: tecrit edilen aktör, sıradışı bir iddia üzerinden absürt etiketi alarak yeniden normatif konuşma alanına yerleşir.

Sonuçta absürt, burada dışlama değil, entegrasyon tekniğidir. Normatif düzen, sıradışıyı dışlayarak değil, absürt kategorisine yerleştirerek içerir. Rusya’nın nükleer iddiası, gerçeklik açısından geçersiz olsa bile diplomatik söylem açısından işlevseldir; çünkü absürt etiketi aracılığıyla normatif alan içinde kalmayı sağlar. Böylece tecrit edilen aktör, norm-dışı bir konumdan tamamen silinmek yerine, absürt alt-kategorisi içinde normatif varlığını sürdürür. Rusya’nın hamlesi, bu anlamda gerçeklik üretmekten çok normatif varoluşu korumaya yönelik sofistike bir diplomatik strateji olarak okunabilir.                       

Doğal Çerçevenin Toplumsallaştırılması: Gazze, Keying ve Komplo Ontolojisi

Gazze’de şiddetli yağışların çadır alanlarını basması sonucu iki Filistinlinin hayatını kaybetmesi ve kış koşullarında barınma krizinin derinleşmesi, ilk bakışta doğal afet ile insani krizlerin kesiştiği bir durum gibi görünür. Ancak bu olay, Erving Goffman’ın doğal ve toplumsal çerçeveler (natural vs. social frames) ayrımı ve özellikle “keying” kavramı üzerinden okunduğunda, modern komplo düşüncesinin ontolojik mekanizmasını açığa çıkaran daha derin bir yapı gösterir. Çünkü burada doğal bir olayın, zaten süreklilik kazanmış toplumsal şiddet deneyimiyle birleşerek algısal düzlemde toplumsal faillikle donatılması riski ortaya çıkar.

Goffman’a göre insanlar dünyayı iki temel çerçeve üzerinden anlamlandırır: doğal çerçeveler ve toplumsal çerçeveler. Doğal çerçeveler, fail içermeyen veya insan niyetinden bağımsız gerçekleşen olayları kapsar; yağmurun yağması, depremin olması, fırtınanın çıkması gibi. Toplumsal çerçeveler ise niyet, eylem ve sorumluluk içeren insan kaynaklı olayları kapsar; saldırı, şiddet, ihmal, kasıt gibi. Bu iki çerçeve normal koşullarda kategorik olarak ayrıdır. Ancak Goffman’ın “keying” dediği süreç, bir çerçevenin başka bir çerçeve olarak yeniden sunulmasıdır: örneğin gerçek bir kavganın tiyatro sahnesinde temsil edilmesi, bir tokadın şaka olarak sunulması veya bir oyunun gerçek savaş gibi kurgulanması. Keying, çerçeve dönüşümüdür; fakat dönüşümün “mış gibi” karakteri korunur. Bu “mış gibi” ortadan kalktığında ve dönüşüm gerçeklik iddiası taşıdığında, Goffman’a göre dolandırıcılık veya sosyo-patolojik algı oluşur.

Gazze bağlamında yaşanan şey, keying’in olağan sınırlarını aşan bir çerçeve kayması potansiyelidir. Gazze halkı uzun süredir toplumsal şiddet deneyimine —bombardıman, kuşatma, yıkım, yerinden edilme— maruz kalmıştır. Bu şiddet deneyimi süreklidir ve bedensel olarak tekil bir cefaya dönüşür: acı, yıkım ve kayıp, kaynağı ne olursa olsun aynı bedende hissedilir. Şiddetli yağış ve sel ise doğal çerçeveye ait bir olaydır; ancak bu doğal olay, zaten süreklilik kazanmış toplumsal şiddet deneyiminin üzerine bindiğinde, algısal düzlemde ayrı bir kategori olarak kalmakta zorlanır. Çünkü deneyim tekildir: cefa devam etmektedir. Fail farklı olsa bile acı süreklidir. Bu süreklilik, doğal ve toplumsal nedenleri tekil bir düşman figürü altında birleştirme eğilimi üretir.

Burada iki mekanizma devreye girer. Birincisi bedensel süreklilik mekanizmasıdır: farklı nedenlerden gelen şiddetin aynı bedende hissedilmesi, algısal olarak tek kaynaktan geliyormuş hissi yaratır. Toplumsal şiddet (savaş) ve doğal şiddet (sel) ayrışmaz; süreklilik, faillik birliği yanılsaması üretir. Bu nedenle doğal afet, zaten mevcut olan toplumsal faille —örneğin İsrail figürüyle— eşdeğer veya bağlantılı görülmeye başlayabilir. İkincisi teolojik atıf mekanizmasıdır: doğal afetin faili Tanrı’dır; fakat Tanrı mutlak iyi olarak varsayıldığı için, doğal felakete kötülük atfedilemez. Böylece doğal çerçevenin olumsuzluğu toplumsal çerçeveye aktarılır. Yağmur Tanrı’dan gelir; Tanrı kötü olamayacağına göre, kötülük insani failde yoğunlaştırılır. Bu aktarım, doğal olayın toplumsal faillikle donatılmasına yol açar.

Bu iki mekanizmanın birleşmesi, keying’in en radikal biçimini üretir: doğal çerçevenin toplumsal çerçeve olarak algılanması. Klasik keying’de bir toplumsal olay başka bir toplumsal olay gibi sunulur (örneğin kavga → tiyatro). Burada ise kategori düzeyi aşılır: doğal olay toplumsal olay gibi görülür. Bu, çerçeve kaymasının en üst düzeyidir. Çünkü yalnızca temsil değil, ontolojik sınıf değişimi gerçekleşir. Doğal olan, niyet ve fail atfedilen toplumsal olaya dönüşür. Bu noktada komplo düşüncesi doğar: yağmurun, fırtınanın, depremin insani aktörler tarafından üretildiği inancı. Günümüzde sıkça görülen “depremi onlar yaptı”, “hava durumunu kontrol ediyorlar”, “felaketi düşman yarattı” türü söylemler, bu üst-düzey keying mekanizmasının ürünüdür.

Gazze örneğinde sel felaketi, zaten süreklileşmiş toplumsal şiddet deneyimiyle birleştiğinde, doğal afetin toplumsal faillikle yorumlanma potansiyeli ortaya çıkar. Bu potansiyel her zaman gerçekleşmez; ancak algısal yapı buna açıktır. Çünkü deneyim süreklidir ve bedende tekil hissedilir; Tanrı’ya kötülük atfedilemez; dolayısıyla doğal olanın olumsuzluğu toplumsala aktarılır. Böylece toplumsal fail ile doğal afet eş-değer şiddet parçaları gibi algılanabilir. Komplo düşüncesinin ontolojik kökü tam da burada yatar: doğal çerçevenin toplumsallaştırılması.

Sonuç olarak Gazze’de yağışın yarattığı felaket, yalnızca insani krizin derinleşmesi değil, çerçeve ontolojisinin kırılma riskini de gösterir. Sürekli toplumsal şiddet deneyimi, doğal afetin de aynı şiddet kaynağının parçası gibi algılanmasına zemin hazırlayabilir. Goffman’ın keying kavramı burada genişler: komplo teorileri, keying’in en radikal biçimidir; çünkü yalnızca bir temsil dönüşümü değil, doğal ile toplumsal çerçevelerin ontolojik yer değiştirmesidir. Gazze’deki olay, bu yer değişiminin nasıl mümkün hâle geldiğini gösteren somut bir örnek oluşturur.                                                                                        

Olasılık Şiddeti ve Geleceğin Şimdide Yaşanması

İran ile ABD arasında “son şans” olarak nitelenen görüşmelerin yaklaşmasıyla birlikte İran toplumunda olası askeri senaryolara ilişkin kaygı ve belirsizlik atmosferinin yoğunlaştığı bildirilmektedir. Henüz gerçekleşmiş bir saldırı, yığınak veya savaş yoktur; ancak toplumsal duygu durumu, sanki olay fiilen başlamış gibi gerilim üretmektedir. Bu durum, modern jeopolitik gerilimlerde giderek belirginleşen bir ontolojik olguyu açığa çıkarır: ihtimal, gerçekleşmeden önce de şiddet üretir. Çünkü henüz olmamış bir olay, şimdiki duygusal ve bilişsel alanı fiilen belirleyebilir; böylece gelecek, gerçekleşmeden önce şimdide yaşanmaya başlar.

Olasılık normalde epistemik bir kategoridir: gerçekleşme ihtimali olan fakat henüz gerçekleşmemiş durum. Ancak yüksek yoğunluklu jeopolitik bağlamlarda olasılık, salt bilgi statüsünde kalmaz; duygusal gerçeklik üretir. İran–ABD geriliminde olası askeri çatışma senaryolarının toplumda kaygı yaratması, bu dönüşümü gösterir. Olası saldırı veya savaş ihtimali, fiilî şiddet olmaksızın korku, tedirginlik ve belirsizlik üretir. Böylece ihtimal, gerçekleşmeden önce etkide bulunur; henüz olmayan, olanın duygusal eşdeğerini üretir. Bu nedenle olasılık burada yalnızca zihinsel tasarım değil, yaşanan bir durum hâline gelir. Şiddet henüz fiilen yoktur; fakat şiddetin beklentisi, şiddetin duygusal izini şimdide kurar.

Bu mekanizmanın temelinde zamanın ontolojik kayması bulunur. Normal kronolojide gelecek, henüz olmayan; şimdi ise olan olarak ayrılır. Ancak yüksek tehdit olasılığı altında gelecek, duygusal olarak şimdiki zamana sızar. Toplum, henüz gerçekleşmemiş olayın duygusal sonucunu önceden deneyimler. İran toplumundaki kaygı atmosferi bu nedenle yalnızca belirsizlik tepkisi değildir; potansiyel savaşın şimdide yaşanmasıdır. Gelecek olayın kendisi gerçekleşmemiştir; fakat onun etkisi gerçekleşmiştir. Böylece zamanın sırası bozulur: sonuç, nedenden önce gelir; korku, olaydan önce yaşanır.

Bu durum, olasılığın ontolojik statüsünün değiştiğini gösterir. Olasılık artık yalnızca epistemik bir belirsizlik değil, atmosferik bir gerçekliktir. Atmosfer, belirli bir olayın değil, olay ihtimalinin yaydığı duygusal alanı ifade eder. İran–ABD görüşmeleri öncesi toplumda oluşan gerilim, tam da bu atmosferik şiddetin ürünüdür. Savaş başlamamıştır; fakat savaş ihtimali, şimdiki yaşamı düzenleyen bir güç hâline gelmiştir. Bu nedenle modern jeopolitikte savaş yalnızca fiilî çatışma değildir; ihtimal olarak da yaşanabilir. Şiddet, gerçekleşmeden önce de hissedilebilir.

Sonuçta “ihtimal gerçekleşmeden önce de şiddet üretir” önermesi, geleceğin şimdide yaşanması olgusuna işaret eder. Henüz olmamış bir olay, şimdiki duygusal gerçekliği belirleyebilir; böylece zamanın doğrusal yapısı kırılır ve gelecek, şimdiki deneyimin parçası hâline gelir. İran–ABD gerilimi bağlamında toplumsal kaygının yoğunlaşması, potansiyel savaşın fiilî şiddet olmaksızın şimdide yaşanmasının örneğini oluşturur. Modern jeopolitik gerilimler, bu nedenle yalnızca gerçekleşen olayların değil, gerçekleşme ihtimallerinin de şiddet ürettiği alanlardır. Gelecek, gerçekleşmeden önce var olur; çünkü onun korkusu şimdide gerçektir.